Diabetes, voetverzorging en voetulcera

Wat is een voetulcus?

Een ulcus (huidzweer) is een stuk huid dat kapot is gegaan, waardoor het onderliggende weefsel zichtbaar wordt. De meeste ulcera komen voor op de onderbenen en voeten. In de meeste gevallen geneest de huid snel. Bij mensen met diabetes geneest de huid van de voeten echter minder goed en is de kans op een ulcus dus groter. Dit kan zelfs gebeuren na iets kleins als op een kleine steen gaan staan met blote voeten.

Waarom is de kans op een ulcera bij diabetici groter?

Omdat één of beide van de volgende complicaties zich soms bij mensen met diabetes kunnen voordoen.

Verminderd gevoel in de huid van de voeten

De zenuwen kunnen minder goed werken dan normaal omdat een lichte verhoging van de bloedsuikerspiegel op termijn de zenuwen kan beschadigen. Dit is een complicatie van diabetes genaamd ‘perifere neuropathie bij diabetes’. De zenuwen die signalen van gevoel en pijn vanuit de voeten doorgeven raken daarbij vaak beschadigd. Als je het gevoel in sommige delen van je voeten kwijtraakt, kan het zijn dat je niet weet dat je je voet beschadigt. Bijvoorbeeld als je op iets scherps stapt of een blaar krijgt als gevolg van een strakke schoen. Je bent daardoor dus vatbaarder voor kleine beschadigingen aan de huid. Als je minder gevoel in je voeten hebt, zal je de getroffen plekken ook minder ontzien dan normaal. Daarom kunnen wondjes snel erger worden en zich ontwikkelen tot een ulcus.

Vernauwing van de bloedvaten naar de voeten toe

Als je diabetes hebt, dan heb je een verhoogde kans dat je bloedvaten zich vernauwen. Dit wordt veroorzaakt door vetafzettingen genaamd atheromen die zich aan de binnenwand van de vaten ophopen. Hierdoor kan de bloedtoevoer naar verschillende delen van het lichaam minder worden. Dit komt vaak voor in de arteriën (aanvoerende bloedvaten) van de benen, waardoor de bloedtoevoer naar de benen minder wordt. Huid met een verminderde bloedtoevoer geneest minder snel dan normaal en raakt eerder beschadigd. Kleine beschadigingen genezen dus minder snel en ulcera kunnen zich daardoor makkelijker ontwikkelen, met name als de huid (zie hierboven) ook nog eens minder gevoelig is.

Wat verhoogt het risico op ulcera?

Als je minder gevoel in je voeten hebt (zie hierboven). De kans dat dit gebeurt wordt groter:

  • Naarmate je langer diabetes hebt, en hoe ouder je bent.
  • Als je diabetes niet goed onder controle is. Daarom is het belangrijk om de bloedsuikerspiegel zoveel mogelijk op een normaal peil te houden.
  • Als je vernauwde aderen hebt (aderverkalking) (zie hierboven). De kans dat dit gebeurt wordt groter:
    • Naarmate je langer diabetes hebt, en hoe ouder je bent
    • als je man bent
    • Als er ook andere ‘risicofactoren’ zijn voor ‘dichtslibben van de aderen’, bijvoorbeeld als je rookt, weinig lichaamsbeweging neemt, een hoge cholesterolspiegel en/of bloeddruk hebt, of te zwaar bent
  • Als je al eerder een voetulcera hebt gehad
  • Als je andere complicaties hebt, zoals nier- of oogproblemen
  • Als je voeten vatbaarder zijn voor kleine sneetjes, schaafwonden, likdoorns of eelt, bijvoorbeeld:
    • Als je voetaandoeningen hebt zoals bunions die druk uitoefenen op bepaalde plekken op de voet
    • Als je schoenen niet goed passen, waardoor er druk op je voeten komt
    • Als je beenproblemen hebt die gevolgen hebben voor de manier waarop je loopt, of die het moeilijk maken voorover te buigen om je voeten te verzorgen

Zijn voetulcera ernstig?

Ze kunnen ernstig zijn. Voetulcera reageren vaak goed op behandeling. Ze kunnen echter erger worden en minder snel genezen als je diabetes hebt, met name als de bloedstroom slecht is. Ook kunnen als gevolg van de diabetische complicaties infecties optreden. Ook kunnen er ernstiger complicaties zijn zoals wondkoorts. In extreme gevallen kan het zijn dat de voet moet worden geamputeerd. Voetzweren kunnen echter vaak door een goede voetverzorging worden voorkomen.

Wat kan ik doen om voetulcera te voorkomen?

Laat je voeten regelmatig onderzoeken

De meeste mensen met diabetes worden tenminste één keer per jaar door een arts of andere gezondheidsdeskundige onderzocht. Hierbij worden ook de voeten nagekeken op verminderd gevoel of een slechte bloedsomloop. Als er problemen worden vastgesteld dan zal een frequenter voetonderzoek worden aangeraden.

Behandeling van diabetes en andere risicofactoren

In de regel vermindert een goede behandeling van diabetes de kans op complicaties zoals voetulcera. Ook kan behandeling van hoge bloeddruk, een hoge cholesterolspiegel of vermindering van andere risicofactoren de kans op complicaties verminderen. Het is met name sterk aan te raden te stoppen met roken (als je rookt).

Voetverzorging

Onderzoek toont aan dat diabetici die hun voeten goed verzorgen en hun voeten tegen beschadiging beschermen minder snel voetulcera krijgen. Een goede voetverzorging betekent o.a.:

  • Je voeten iedere dag goed bekijken, ook tussen je tenen. Als je dit niet zelf kan doen, vraag dan iemand anders om het voor je te doen. Dit is met name belangrijk als je minder gevoel hebt in je voeten, omdat je dan een snee, etc. vaak pas opmerkt als je je voeten bekijkt.
  • Als je iets nieuws ziet (zoals een snee, blauwe plek, schaafwond, blaar, rode plek of bloeding) en je niet weet wat te doen, raadpleeg dan je arts of voetverzorgingdeskundige (pedicure).
  • Probeer niet zelf likdoorns, eelt of andere voetproblemen te behandelen. Ze moeten door een specialist worden behandeld. Gebruik met name geen chemische middelen of pleisters om likdoorns, etc. te verwijderen.
  • Gebruik een vochtinbrengende olie of crème om barstjes in de huid te voorkomen. Breng dit echter niet tussen de tenen aan.
  • Let op tekenen van zwemmerseczeem (een veel voorkomende huidinfectie). De huid wordt hierdoor schilferig en barstjes tussen de tenen kunnen pijnlijk zijn en geïnfecteerd raken. Als je zwemmerseczeem hebt, moet het met een antischimmelcrème worden behandeld.
  • Knip je nagels niet recht af, maar volg de vorm van de nagel. Als je niet goed kan zien, probeer dan niet zelf je nagels te knippen, maar vraag iemand anders het te doen.
  • Was je voeten regelmatig en droog ze goed af, met name tussen de tenen.
  • Loop niet op blote voeten, zelfs niet als je thuis bent. De kans bestaat dat je op iets scherps stapt, waardoor je voeten beschadigen.
  • Draag altijd sokken als je schoenen of ander schoeisel draagt. Zorg er echter wel voor dat de sokken je enkels niet afknellen en zo de bloedsomloop verminderen.
  • Schoenen, gympjes en ander schoeisel moet:
    • Goed passen en de vorm van je voet volgen.
    • Voldoende ruimte aan je tenen bieden.
    • Lage hakken hebben om druk op de tenen te vermijden.
    • Goede veters, gespen of klittenband hebben om te voorkomen dat de voeten in de schoenen gaan schuiven.
    • Als je schoenen koopt, draag dan het soort sokken dat je normaal draagt. Koop geen instappers, puntschoenen, sandalen en slippers. Loop nieuwe schoenen langzaam in.
      Voel altijd eerst de binnenkant van schoenen voordat je ze aandoet (om stenen, ruwe oppervlakte, etc. te voelen).
    • Als je voeten een afwijkende vorm hebben, of als je (eelt-) knobbels of andere voetproblemen hebt, kan het zijn dat je speciale schoenen nodig hebt zodat je voeten niet aan (wrijf-) druk blootstaan.
  • Tips om brandwonden te voorkomen zijn o.a.: controleer de temperatuur van badwater eerst met je handen voor je in bad gaat; gebruik geen kruiken, elektrische dekens en hete voetbaden; ga niet te dicht bij vuurhaarden zitten.

En als ik een voetulcera krijg?

  • Informeer meteen je arts of voetverzorgingdeskundige (pedicure) als je vermoedt dat je een voetulcera hebt. Behandeling is erop gericht om de ulcus te behandelen en de voet te beschermen, om een infectie te voorkomen of infectie te behandelen, en om de huid zo snel mogelijk te laten genezen.
  • De ulcus wordt meestal bedekt met een beschermend verband.
  • Een verpleegkundige of voetverzorgingdeskundige zal de ulcus in de regel regelmatig onderzoeken, reinigen en opnieuw verbinden.
  • Het kan nodig zijn dat verharde huid die genezing van de ulcus bemoeilijkt, wordt verwijderd. Afhankelijk van de plaats en omvang van de ulcus kan er een padding (bescherming) worden toegepast om de druk op het gebied te verminderen.
  • Je kan ook het advies krijgen speciale schoenen te dragen of een gipsverband te laten aanmeten om de druk op de ulcus te verminderen.
  • Als de ulcus, of de omliggende huid, geïnfecteerd raakt, kan een antibioticakuur worden voorgeschreven.
  • Soms is een kleine operatie nodig om pus en dood weefsel te verwijderen als de infectie erger wordt.
  • In sommige gevallen zijn de aderen in de benen erg vernauwd, waardoor bloedtoevoer naar de voeten sterk afgenomen is. In deze gevallen kan een bypass-operatie nodig zijn om de bloedsomloop te verbeteren.

De bovengenoemde behandelingen zijn vaak voldoende om voetulcera te verhelpen. De genezing kan echter geruime tijd duren. In sommige gevallen wordt de ulcus erger, ernstig geïnfecteerd of geneest de ulcus niet. Soms breidt de infectie zich uit tot naburig botweefsel of naburige gewrichten en kan moeilijk te genezen zijn, zelfs met een lange antibioticakuur. In sommige gevallen moeten aangetaste delen worden afgezet.