Erythema Nodosum

Wat is erythema nodosum?

Erythema nodosum is een soort panniculitis, ofwel een ontsteking van het vetweefsel onder de huid. De ontsteking zorgt voor rode bulten, die erg gevoelig zijn en pijn doen als ze aangeraakt worden. Meestal komt het voor op beide scheenbenen.

Wat veroorzaakt erythema nodosum?

In ongeveer de helft van de gevallen is de oorzaak onbekend. Bij sommige mensen kan echter wel een oorzaak voor de ontsteking gevonden worden. In verreweg de meeste van die gevallen wordt erythema nodosum gezien als een overgevoeligheidsreactie (een ongewenste reactie van het immuunsysteem) op een uitlokkende factor.

Dergelijke uitlokkende factoren (triggers) kunnen zijn:

  • Een streptokokkeninfectie. In de meeste gevallen betreft het een keelinfectie met de streptococcenbacterie. Dit is de voornaamste trigger van erythema nodosum bij kinderen. Ook bij volwassenen komt een streptococceninfectie heel veel voor als oorzaak.
  • Andere infecties. Voorbeelden daarvan zijn tuberculose, chlamydia, Mycoplasma pneumoniae, Yersinia (een bacteriële infectie die zorgt voor diarree en buikpijn), Salmonella en Campylobacter.
  • Bepaalde medicijnen. Soms treedt erythema nodosum op als reactie op het innemen van bepaalde antibiotica (waaronder Penicilline en Cotrimoxazol) of bij gebruik van de anticonceptiepil.
  • Chronische inflammatoire darmziekten. Ziekten als colitis ulcerosa (een langdurige ontsteking van de dikke darm) of de ziekte van Crohn worden gezien als triggers van erythema nodosum.
  • Sarcoidose. Bij deze ziekte (ook wel ziekte van Besnier-Boeck-Schaumann) genoemd, is het hele lichaam aangetast door kleine celklompjes. Die komen dan met name voor in de longen en de lymfeklieren. Deze celophopingen worden granulomen genoemd. Sarcoidose kan erythema nodosum triggeren. Het is naast de streptococ de meest voorkomende uitlokkende factor.
  • Zwangerschap. Soms een trigger van erythema nodosum.

Behalve deze regelmatig voorkomende oorzaken, wordt erythema nodosum heel soms ook getriggerd door lymfeklierkanker of door leukemie. Het kan daardoor een serieus signaal zijn dat er wat ernstigs aan de hand is. Ga daarom altijd naar je dokter.

Wie krijgt erythema nodosum?

Erythema nodosum komt in Nederland bij ongeveer 2,5 per 100.000 mensen voor. Vooral voor bij vrouwen en meestal tussen 20 en 45 jaar. Het kan echter op elke leeftijd ontstaan. Vrouwen hebben 4 keer meer kans om erythema nodosum te krijgen dan mannen.

Wat zijn de verschijnselen van erythema nodosum?

Pijnlijke bulten
De bulten (of schijven) die ontstaan bij erythema nodosum kunnen tussen 1 en 10 centimeter groot zijn. Meestal zitten ze op de schenen. Andere plaatsen waar de bulten kunnen ontstaan zijn armen, dijen en romp.

Elke bult blijft zo’n twee weken zitten. Meestal verschijnen er steeds nieuwe bulten op andere plekken, gedurende zo’n 6 tot 8 weken. In het begin is de bult rood en stevig. Daarna wordt hij steeds zachter. Tegen de tijd dat de bult weggaat, lijkt hij meer op een blauwe plek, die langzaam naar geel verkleurt. Het duurt zo’n twee maanden voordat de bulten helemaal weg zijn. Ze laten littekens achter.

Andere verschijnselen
Voordat de bulten verschijnen, voel je je meestal zo’n week of 2 à 3 al niet zo lekker. Je bent wat koortsig, je hoest, verliest gewicht, hebt pijnlijke gewrichten en voelt je stijf. De gewrichten (meestal enkels, knieën en polsen) kunnen dikker worden. Die pijn in benen en gewrichten kan een paar weken en zelfs maanden aanhouden; ook nadat de bulten zijn verdwenen.

Verschijnselen van de onderliggende oorzaak
Welke verschijnselen dat zijn zal natuurlijk afhangen van wat de oorzaak is. De bulten zullen bijvoorbeeld pas ongeveer twee weken na een streptococcen keelinfectie zichtbaar worden. Bij een darmziekte zullen, naast de beschreven erythema nodosum verschijnselen ook buikpijn en diarree optreden. Mensen met tuberculose zullen veel hoesten en ademhalingsproblemen hebben.

Hoe wordt erythema nodosum vastgesteld (diagnose)?

De verschijnselen van erythema nodosum zijn zó duidelijk, dat het voor de dokter niet moeilijk zal zijn om aan te geven dat het om deze ziekte gaat. Als de dokter toch niet helemaal zeker is, zal hij een klein stukje weefsel van één van de bulten wegnemen en in het laboratorium laten onderzoeken(biopt). Onder de microscoop kan gezien worden of het wel of niet om erythema nodosum gaat.

Onderzoeken om te kijken door welke achterliggende ziekte erythema nodosum wordt uitgelokt

Om een eventuele achterliggende ziekte vast te stellen, zullen er wat extra onderzoeken en testen gedaan worden. Dat kan onder meer zijn:

  • Bloedonderzoek. Vooral bedoeld om te kijken of er tekenen van een infectie zijn.
    Onderzoeken op de streptococcenbacterie. Er wordt een uitstrijkje van de keel gemaakt en dat wordt onderzocht op de aanwezigheid van de streptococcenbacterie. Een streptococceninfectie kan ook door middel van een bloedonderzoek worden gevonden.
  • Röntgenfoto van de borst. Dit wordt met name gedaan als de dokter vermoedt dat je tuberculose of sarcoidose hebt.
  • Ander onderzoek naar tuberculose. Met een tuberculine huidtest (Mantoux) wordt gekeken of je tuberculose hebt. Daarbij krijg je een kleine injectie in je arm. Enige tijd later kan op de plek van de injectie worden gevoeld (en gezien, of ‘gelezen’) of er een reactie is die wijst op tuberculose. Als je veel hoest kan de dokter wat slijm opsturen naar het laboratorium om te laten onderzoeken op tuberculose.
  • Ander onderzoek naar sarcoidose. Bij een vermoeden op sarcoidose zal je dokter je doorsturen naar een longspecialist. Die zal diverse ademhalingstesten laten uitvoeren en misschien ook een CT-scan en een MRI-scan laten maken van je longen en een bronchoscopie van je luchtwegen (waarbij met een speciale camera via je neus of je mond in je longen en luchtwegen wordt gekeken).
    Onderzoek van ontlasting. Hierbij kunnen infectieuze triggers als salmonella en campylobacter ontdekt worden. Dergelijk onderzoek wordt vooral gedaan, als de klachten van erythema nodosum begeleid worden door diarree en buikpijn.
  • Darmonderzoek. Als de dokter een inflammatoire (ontstekings-) darmziekte vermoedt, zoals colitis ulcerosa of de ziekte van Crohn, dan kan verder onderzoek geadviseerd worden om dit eventueel te bevestigen of uit te sluiten. Onderzoek kan onder meer gebeuren via coloscopie (waarbij een flexibele slang met camera – de coloscoop – in het lichaam wordt gebracht, om de binnenzijde van de darmen te bekijken).

Hoe wordt erythema nodosum behandeld?

Behandeling van de bulten
De bulten verdwijnen meestal vanzelf en een speciale behandeling is vaak niet nodig. Behandeling die plaatsheeft bestaat vaak uit:

  • Pijnstillers. De bulten kunnen namelijk vaak erg gevoelig en pijnlijk zijn. Meestal worden non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs) gebruikt. Af en toe zijn zwaardere pijnstillers nodig.
    Lees ook het artikel ‘Ontstekingsremmende pijnstillers’.
  • Bedrust, benen omhoog en koude, natte kompressen. Meestal allemaal toegepast om de pijn te verlichten.
  • Jodium. Bij sommige mensen lijkt het innemen van een jodiumoplossing te helpen om de pijn aan de bulten te verzachten. Het is niet bekend hoe dit werkt en het werkt ook niet bij iedereen.
  • Cortiosteroïden. Soms nemen mensen corticosteroïden in om de gevolgen van erythema nodosum te verminderen, als er geen aanwijzingen zijn dat het veroorzaakt wordt door een infectie of door kanker. Meestal is dit echter niet nodig.

Behandeling van achterliggende oorzaken
Bestaat het vermoeden, dat erythema nodosum samenhangt met een andere ziekte die je hebt, dan zal die ziekte behandeld moeten worden. Welke behandelingen dat dan zijn, is sterk afhankelijk van de soort ziekte.

Wat is de prognose van erythema nodosum?

Bij de meeste mensen verdwijnen de bulten binnen 7 tot 8 weken, zonder littekens achter te laten. Soms houden de verschijnselen wel een half jaar aan. Dat is met name het geval bij erythema nodosum met onbekende oorzaak.
Chronische (= langdurige) erythema nodosum kan voorkomen, maar is erg zeldzaam.

Over het algemeen zijn de vooruitzichten voor mensen met erythema nodosum heel goed. Je zult later geen problemen hebben.

Het is echter ook goed om te weten, dat erythema nodosum een signaal kan zijn dat je een ernstige ziekte hebt, zoals een chronische inflammatoire darmziekte, of sarcoidose. Negeer dat signaal dus niet en ga naar je dokter.