Galbulten of netelroos door fysische prikkels

Ook wel genoemd: 
Fysische urticaria

Wat is urticaria?

Urticaria (soms ook aangeduid als netelroos) is een jeukende huiduitslag die wordt veroorzaakt door kleine hoeveelheden vocht die uit de bloedvaten net onder de oppervlakte van de huid lekken. Er zijn twee hoofdsoorten:

  • Acute urticaria(galbulten) – als het plotseling komt opzetten en minder dan zes weken aanhoudt. In de meeste gevallen duurt het minder dan 48 uur. Het kan op elke leeftijd voorkomen. Sommige mensen hebben van tijd tot tijd last van acute urticaria. Urticaria door natuurkundige oorzaken (zie hieronder) is één van de oorzaken van acute urticaria.
  • Chronische urticaria (netelroos) – als de huiduitslag langer aanhoudt dan zes weken. (Chronisch betekent langdurig of aanhoudend). Dit komt niet veel voor en in de meeste gevallen is de oorzaak niet bekend.

Hoe ziet de huiduitslag eruit bij acute urticaria?

De uitslag komt meestal plotseling opzetten en kan overal op de huid voorkomen. Er ontwikkelen zich kleine blaasjes op de huid die jeuken. De blaasjes zijn wit of rood van  kleur en zijn meestal omringd door een rode huid. Acute urticaria lijkt op wat er met de huid gebeurt als je door brandnetels wordt geprikt.

De blaasjes zijn gewoonlijk 1-2 cm in doorsnee en de grootte ervan kan variëren. Bij cholinergische urticaria (zie verderop), bijvoorbeeld, zijn de blaasjes veel kleiner. Soms is het aantal blaasjes klein, maar ook het aantal kan variëren. Soms vormen een aantal kleinere blaasjes dichtbij elkaar grotere blazen. De blaasjes kunnen elke vorm aannemen, maar zijn meestal rond. Nadat een blaasje is verdwenen blijft de huid erom heen nog een tijdje rood. De huid ziet er daardoor rood en vlekkerig uit. De vlekken verdwijnen daarna langzaam en de huid wordt weer normaal. De blaasjes zijn in de meeste gevallen binnen 24 verdwenen.

Wat is de oorzaak van acute urticaria?

Een ‘trigger’ zorgt ervoor dat cellen in de huid stoffen vrijgeven, zoals bijvoorbeeld histamine. Als gevolg daarvan lekt er vocht uit de kleine bloedvaten onder de huid. Het vocht hoopt zich op en vormt blaasjes. De stoffen zorgen er tevens voor dat de bloedvaten zich uitzetten, waardoor de huid rond de blaasjes rood wordt. In de helft van alle gevallen is niet duidelijk wat de aanleiding is. Bekende aanleidingen zijn:

  • Fysische urticaria. Hierbij wordt de uitslag ‘getriggerd’ door een fysische stimulatie.
  • Allergieën – bijvoorbeeld:
    • Voedselallergieën, bijvoorbeeld voor noten, aardbeien, citrusvruchten, eieren, kruiden, chocolade of schelpdieren. Soms kan je allergisch worden voor voedsel dat je al je hele leven zonder problemen hebt gegeten.
    • Insectenbeten.
    • Medicijnen zoals penicilline, aspirine, ontstekingsremmende pijnstillers, etc.
  • Een virusinfectie, zoals verkoudheid of griep, kan bij sommige mensen een huiduitslag teweeg brengen. (Je ‘reageert’ op het virus.) Een milde virusinfectie die weinig andere symptomen teweeg brengt is waarschijnlijk in veel gevallen de aanleiding voor acute urticaria ‘zonder schijnbare aanleiding’.
  • Huidcontact met stoffen die de reactie teweeg brengen, zoals chemische stoffen, latex, cosmetica, planten, zalfjes, brandnetels, etc.

De rest van deze folder is uitsluitend gewijd aan fysische urticaria. Er zijn andere folders over ‘Acute Urticaria’ en ‘Chronische Urticaria’.

Verschillende soorten fysische urticaria

Er zijn verschillende soorten fysische urticaria. De reden waarom de huiduitslag komt opzetten is niet bekend. De fysische stimulus zorgt er op de ene of andere manier voor dat histamine en andere chemische stoffen vrijkomen, wat de huiduitslag veroorzaakt. De belangrijkste vormen van fysische urticaria zijn:

Dermografisme
Dit betekent letterlijk ‘schrijven op de huid’. Mensen met deze aandoening krijgen de uitslag op delen van de huid waar stevig op is gewreven of waar is gekrabd. (Daarom zou je op iemands huid kunnen schrijven door er met een vinger hard overheen te wrijven). De getroffen huid jeukt meestal erg, maar in mildere gevallen is dat niet zo. Hoewel dit overal op het lichaam kan voorkomen, worden de handpalmen, voetzolen, genitale huid en hoofdhuid minder vaak getroffen. Deze aandoening komt eerder voor als je het heet hebt, bijvoorbeeld als je net een warme douche hebt gehad en jezelf stevig afdroogt. In de regel blijft de uitslag minder dan een uur zitten. In veel gevallen is de druk die nodig is om de uitslag teweeg te brengen aanzienlijk, zodat meestal geen uitslag ontstaat. Bij sommige mensen leidt veel minder druk tot huiduitslag.

Geschat wordt dat ongeveer 4 op 1000 patiënten deze vorm van urticaria hebben. Meestal komt het voor het eerst voor tijdens de vroege volwassenheid. In de meeste gevallen wordt de aandoening in de loop der jaren minder en verdwijnt daarna of wordt minder ernstig. In sommige gevallen blijven de symptomen echter jarenlang voorkomen. In het algemeen zie je deze vorm van urticaria niet meer boven het 45e levensjaar.

Cholinergische urticaria
Deze aandoening komt veel voor. Het wordt veroorzaakt door zweten. De blaasjes bij deze aandoening zijn kleiner (2-3 mm) met een onderliggende rode huid. De uitslag komt binnen een paar minuten opzetten en is meestal het ergst op de borstkas, rug en armen. De uitslag blijft ongeveer 30 minuten tot een uur zichtbaar en verdwijnt dan langzaam. Sommige mensen zijn zolang ze de uitslag hebben kortademig.

Het zweten kan het gevolg zijn van een lichamelijke inspanning, hitte, koorts of het eten van gekruid eten. Het kan heel vervelend zijn als het te maken heeft met lichaamsbeweging. In ernstige gevallen krijg je honderden blaasjes terwijl je, bijvoorbeeld, aan het joggen bent. Deze aandoening doet zich in de meeste gevallen voor het eerst voor tijdens de vroege volwassenheid. In veel gevallen wordt het in de loop der jaren minder erg of verdwijnt het. In sommige gevallen kan het echter jarenlang duren.

Koude-urticaria
Deze vorm van acute urticaria komt betrekkelijk weinig voor. Een huiduitslag komt opzetten na te zijn blootgesteld aan de kou, bijvoorbeeld regen, koude wind en koud water. Het kan zijn dat de kou de uitslag veroorzaakt, maar het kan ook te maken hebben met het feit dat de huid zich daarna weer opwarmt. De uitslag treft delen van de huid die aan de kou waren blootgesteld. Als dat een groot deel van de huid is, dan kan de omvang van de uitslag aanzienlijk zijn. Zo kan zwemmen in koud water een uitslag over bijna het gehele lichaam teweeg brengen. Je kan er zelfs duizelig van worden en flauwvallen. (Daarom moet je nooit alleen gaan zwemmen als je weet dat je deze aandoening hebt).

Uitgestelde druk-urticaria
Deze vorm komt weinig voor. Het kan als zelfstandige aandoening voorkomen, maar het komt in de regel voor bij mensen die ook last hebben van chronische urticaria (zie onze folder genaamd ‘Chronische urticaria’). Bij deze vorm komt de huiduitslag opzetten 4-6 uur nadat er een diepe en langdurige druk op de huid is uitgeoefend, bijvoorbeeld nadat je een veiligheidsgordel hebt omgehad, of een strak horlogebandje. De uitslag kan pijnlijk zijn en duurt in de regel een paar uur tot een dag.

Zonne-urticaria
Dit is zeldzaam. Bij deze aandoening is de urticaria het gevolg van blootstelling aan zonlicht.

Water-urticaria
Bij deze zeldzame vorm ontwikkelt de uitslag zich op huid die aan water is blootgesteld, ongeacht de temperatuur.

Wat is de behandeling van fysische urticaria?

Als je de aanleiding van de huiduitslag weet, kan je proberen die aanleiding te vermijden. Zo kan dermografisme worden vermeden door geen druk op de huid uit te oefenen. In lichte gevallen kan het zijn dat er geen behandeling nodig is.

Antihistaminica
In veel gevallen van fysische urticaria kan een behandeling met antihistaminica uitkomst bieden. (Dit is niet het geval bij sommige gevallen van uitgestelde druk-urticaria. ) Antihistaminica blokkeren de werking van histamine, een stof die betrokken is bij deze aandoening.

Je kunt deze medicijnen op doktersrecept verkrijgen. Ze zijn ook bij de apotheek te koop. Er bestaan verschillende merken. Je apotheker kan je van advies voorzien.

  • Moderne merken werken goed en hebben in de regel geen bijwerkingen. Ze veroorzaken soms sufheid – met name als je alcohol drinkt.
  • Oudere merken zullen je vaak suffig maken – maar dat kan juist goed uitkomen als je vanwege de jeuk slecht slaapt.

Sommige mensen nemen zo nu en dan antihistamine als ze last hebben van huiduitslag. Als je dat doet, dan verdwijnt de uitslag meestal sneller dan normaal. Als je er regelmatig last van hebt, dan kan je arts je aanraden om regelmatig antihistaminica te gebruiken om de huiduitslag te voorkomen. Als je cholinergische urticaria hebt en je neemt kort voor het sporten een antihistamine, dan kan je de uitslag op die manier voorkomen.

Corticosteroïden
Soms kan een korte kuur van corticosteroïden (tabletten) helpen als de symptomen van uitgestelde urticaria ernstig zijn en antihistaminica niet werken.

Wat is de prognose?

Fysische urticaria’s komen het meest voor bij gezonde jonge volwassenen. Je kan twee of meer typen urticaria tegelijk hebben. In de regel wordt fysische urticaria beter en zijn de problemen na verloop van tijd minder erg (vaak zijn ze veel minder of verdwenen na 2-5 jaar).

Het is echter niet mogelijk te voorspellen hoe lang de aandoening zal duren en in sommige gevallen blijft het vele jaren voorkomen. In veel gevallen kan de aandoening onder controle worden gehouden door de aanleidingen te vermijden en/of antihistaminica te gebruiken.