Gordelroos

Ook wel genoemd: 
Herpes Zoster

Wat is gordelroos, en hoe vaak komt het voor?

Gordelroos is een infectie van een zenuw en de oppervlakte van de huid die door de zenuwen wordt aangestuurd. Het wordt veroorzaakt door een virus met de naam 'varicella-zoster-virus'. Dit is hetzelfde virus dat waterpokken veroorzaakt. Iedereen die vroeger waterpokken heeft gehad, kan later gordelroos krijgen.

Gordelroos wordt ook wel herpes zoster genoemd. Dit is iets heel anders dan een koortslip en genitale herpes. Die wordt namelijk veroorzaakt door een ander virus: het 'herpes simplex virus'. Maar beide virussen horen wel tot de herpesfamilie.

Ongeveer 20% van de mensen krijgt ooit in hun leven gordelroos. Dat kan op elke leeftijd, maar het treft meestal mensen boven 50 jaar. Slechts circa 2% krijgt twee of nog meer keren gordelroos in hun leven.

Hoe ontstaat gordelroos?

De meeste mensen krijgen meestal als kind een keer waterpokken. Nadat je waterpokken hebt gehad, gaat het virus niet helemaal weg. Sommige deeltjes van dit virus houden zich schuil: ze blijven zonder iets te doen (inactief) zitten in de zenuwwortels naast je ruggenmerg. Ze doen geen kwaad, en je hebt er geen last van (symptomen). Waarom weet men niet precies, maar het virus kan beginnen zich opnieuw te vermenigvuldigen. Dit is vaak jaren later. Het 'weer geactiveerde' virus reist langs de zenuwen op de huid en veroorzaakt daar gordelroos.

In de meeste gevallen doet een tijd (episode) van gordelroos zich voor zonder duidelijke reden. Soms kan een periode van stress of ziekte het prikkelen.

Een 'vergrijzing' van het immuunsysteem kan een reden zijn dat het vaker voorkomt bij oudere mensen. Het immuunsysteem houdt het virus namelijk inactief en voorkomt dat het virus zich vermenigvuldigt. Een lichte verzwakking van het immuunsysteem (door ouderdom) kan bij oudere mensen een reden zijn voor de ‘reactivering' en vermenigvuldiging van het virus, dat gordelroos veroorzaakt.

Gordelroos komt ook meer voor bij mensen met een slecht werkend immuunsysteem. Zo treedt gordelroos vaak op bij jongere mensen met HIV/AIDS. Of bij mensen van wie het immuunsysteem onderdrukt is door een behandeling, zoals met corticosteroïden of chemotherapie.

Wat zijn de symptomen van gordelroos?

Het virus treft meestal slechts één zenuw aan één zijde van het lichaam. Symptomen doen zich voor op het gebied van de huid dat de zenuw 'voedt'. De gebruikelijke symptomen zijn pijn en huiduitslag. Af en toe zijn twee of drie zenuwen naast elkaar getroffen.

Meestal treft het de zenuwen die de huid op de borst of buik voorzien. Maar ook die op het voorhoofd (soms met een oog) komt veel voor.

De zenuwpijn kun je omschrijven als een 'band' van pijn. Die kan overal op je lichaam voorkomen, afhankelijk van welke zenuw wordt aangetast. De pijn kan variëren van licht tot ernstig. Je hebt misschien een constant doffe, brandende of kwellende pijn. Verder (of in plaats daarvan) kun je scherpe en stekende pijn hebben die komt en gaat. Het getroffen gebied van de huid is meestal gevoelig.

Soms heb je huiduitslag, maar geen pijn. Maar het komt weinig voor dat er géén huiduitslag is, maar alleen een band van pijn. De huiduitslag verschijnt meestal 2-3 dagen nadat de pijn is begonnen. Rode vlekken verschijnen, die zich snel ontwikkelen tot jeukende blaasjes. De uitslag ziet eruit als waterpokken. Je ziet die alleen op de band van de huid die door de getroffen zenuwen wordt gevoed. Nieuwe blaasjes kunnen tot maximaal een week vanaf de eerste verschijnselen ontstaan. Ze drogen op, vormen korsten, en verdwijnen geleidelijk aan. Daar kun je kleine littekens aan overhouden. 

Een episode van gordelroos duurt meestal 2-4 weken. Je kunt je ook onwel voelen en koortsig voor een paar dagen.

Is gordelroos besmettelijk?

Ja, je kunt waterpokken van iemand krijgen met gordelroos. Maar alleen als je zelf nog nooit waterpokken hebt gehad. Je kunt geen gordelroos krijgen van iemand met gordelroos.

De huiduitslag bij gordelroos is besmettelijk... tot het moment dat alle blaasjes korstjes hebben en droog zijn. De meeste volwassenen en oudere kinderen hebben echter al waterpokken gehad: ze zijn dus immuun (kunnen het niet meer krijgen). Zijn de blaren (blaasjes) bedekt met een korstje, dan is het ook onwaarschijnlijk dat het virus anderen besmet. Het virus wordt namelijk overgedragen door direct contact met de blaasjes. Een voorbeeld: als je gordelroos hebt en op kantoor werkt, kun je weer achter je bureau gaan zitten als de blaasjes zijn opgedroogd. Als je je goed voelt, mag dat ook eerder. Bedek de uitslag dan wel zorgvuldig.

Ben je zwanger? Vermijd dan het contact met mensen met gordelroos.

Blijf ook uit de buurt als je immuunsysteem matig of slecht werkt. Hierna vind je een overzicht van aandoeningen waarbij het immuunsysteem achteruitgaat. Houd in het achterhoofd dat dit alleen maar een richtlijn is, nogmaals: direct contact met de huiduitslag brengt het virus meestal over.

Met huiduitslag bij gordelroos wil je natuurlijk niet het risico lopen om het virus door te geven aan anderen die de waterpokken niet hebben gehad. Deel daarom dan geen handdoeken, ga niet zwemmen en doe niet aan contactsporten, zoals rugby of judo.

Zijn er complicaties van gordelroos?

De meeste mensen met gordelroos hebben geen extra moeilijkheden (complicaties). Maar de complicaties die soms kunnen optreden, zijn de volgende:

Postherpetische neuralgie
Deze complicatie komt het meest voor. Het is de plaats waar de zenuwpijn (neuralgie) van gordelroos blijft, nadat de uitslag is verdwenen. Dit probleem komt soms voor bij mensen jonger dan 50. Tot 1 op de 4 mensen ouder dan 60 jaar met gordelroos hebben pijn die langer dan een maand duurt. Hoe ouder je bent, hoe groter de kans dat dit zal optreden. De pijn vermindert meestal geleidelijk. Echter bij sommige mensen duurt het maanden, of zelfs nog langer in een paar gevallen. De kans op aanhoudende pijn wordt verminderd met behandeling. Zie de aparte folder genaamd 'Postherpetische neuralgie' voor details.

Huidinfectie
Soms wordt de uitslag besmet met bacteriën. De omliggende huid wordt dan rood en gevoelig. Als dit gebeurt moet je mogelijk een kuur van antibiotica slikken.

Oogproblemen
Gordelroos van het oog kan leiden tot ontsteking van de voorkant van het oog. In ernstige gevallen kan het leiden tot ontsteking van het hele oog wat weer verder kan leiden tot verlies van gezichtsvermogen.

Zwakte
Soms is de zenuw die aangetast is een motorische zenuw en niet een gebruikelijke sensorische zenuw (zenuw die het gevoel regelt). Dit kan resulteren in een zwakte (verlamming) van de spieren die gevoed worden door de zenuwen.

Diverse andere zeldzame complicaties
Bijvoorbeeld infectie van de hersenen door het varicella-zoster-virus, of een algemene verspreiding van het virus door het lichaam. Dit is zeer ernstig, maar zeldzaam. Mensen met een slecht werkend immuunsysteem die gordelroos ontwikkelen hebben een hoger risico dan normaal op het ontwikkelen van zeldzame of ernstige complicaties. (Bijvoorbeeld, mensen met HIV/AIDS, mensen met chemotherapie, enz. - zie hieronder).

Wat zijn de behandelingen van gordelroos?

De twee belangrijkste doelstellingen van de behandeling van gordelroos zijn:

  1. Om elke pijn en ongemak tijdens de episode van gordelroos te verlichten.
  2. Om zoveel mogelijk postherpetische neuralgie te voorkomen(zie hierboven).

Algemene maatregelen
Loszittende kleding van katoen is het best om irritatie van het getroffen gebied van de huid te verminderen. Pijn kan worden verminderd door het getroffen gebied te koelen met ijsblokjes (verpakt in een plastic zak met een doek omwikkeld), vochtige verbanden, of een koel bad. Een niet-aansluitend verband dat de huiduitslag bedekt als er blaasjes zijn en de huid rauw is, kan helpen om de pijn door contact met kleding te verminderen. Vette lotion kan nuttig zijn als de uitslag jeukt.

Pijnstillers
Paracetamol of paracetamol met codeïne of ontstekingsremmende geneesmiddelen zoals Ibuprofen, kunnen een zekere opluchting geven. Sterke pijnstillers zoals Oxycodon en Tramadol kunnen nodig zijn in sommige gevallen.

Antivirale middelen
Antivirale middelen omvatten Aciclovir, Famciclovir en Valaciclovir. Een antiviraal geneesmiddel doodt het virus niet, maar werkt door de vermenigvuldiging van het virus te stoppen. Dus het kan de ernst van de symptomen van de gordelroosepisode beperken. Er werd ook gehoopt dat antivirale middelen de kans op aanhoudende pijn in postherpetische neuralgie zouden verminderen. Maar uit het onderzoek is tot dusver gebleken dat de huidige antivirale middelen die genomen worden tijdens een aanval van gordelroos niet te veel invloed lijken te hebben op de preventie van postherpetische neuralgie. Verder onderzoek is nodig op dit gebied om te beoordelen of bepaalde groepen patiënten voordelen hebben bij antivirale middelen en of nieuwere antivirale middelen postherpetische neuralgie kunnen voorkomen.

Een antiviraal geneesmiddel is het meest nuttig wanneer zo vroeg mogelijk na de uitbraak van gordelroos wordt gestart (binnen 72 uur na de uitslag is opgekomen). In sommige gevallen kan je arts alsnog antivirale geneesmiddelen adviseren, zelfs als de uitslag meer dan 72 uur oud is - vooral bij ouderen met ernstige gordelroos, of als gordelroos van invloed is op een oog.

Antivirale middelen worden niet routinematig geadviseerd bij iedereen met gordelroos. Bijvoorbeeld jong volwassenen en kinderen die gordelroos op hun buik ontwikkelen, hebben zeer vaak lichte klachten en een laag risico op het ontwikkelen van postherpetische neuralgie. Daarom is in deze situatie een antiviraal geneesmiddel niet nodig. Je arts zal adviseren als je een antiviraal geneesmiddel nodig hebt.

Als algemene regel geldt dat de volgende groepen mensen die gordelroos ontwikkelen moeten worden geadviseerd om antivirale geneesmiddelen te nemen:

  • Als je ouder bent dan 50. Hoe ouder je bent, hoe meer kans er is op ernstige gordelroos of dat complicaties zich ontwikkelen, en hoe meer kans je hebt om te profiteren van de behandeling.
  • Op elke leeftijd bent en met één van de volgende aandoeningen:
    • Gordelroos op het oog of oor.
    • Een slecht functionerend immuunsysteem (zie later wat dit omvat).
    • Gordelroos dat alle delen van het lichaam los van de romp beïnvloedt (gordelroos op een arm, been, nek, of genitale gebied).
    • Matige of ernstige pijn.
    • Matige of ernstige huiduitslag.

Als het wordt voorgeschreven, duurt een kuur met een antiviraal geneesmiddel normaliter zeven dagen.

Antidepressiva en anticonvulsieve geneesmiddelen
Als de pijn tijdens een aanval van gordelroos ernstig is, of als je postherpetische neuralgie ontwikkelt, word je geadviseerd te nemen: 

  • Een antidepressivum uit de 'tricyclische groep. Een antidepressivum wordt hier niet gebruikt voor de behandeling van depressie. Tricyclische antidepressiva zoals Amitriptyline, Imipramine, en Nortriptyline verlichten neuralgie (zenuwpijn) los van hun werking bij een depressie. OF:
  • Een anticonvulsief geneesmiddel zoals Gabapentine. Zij verlichten ook neuralgische pijn naast hun werking bij de bestrijding van convulsies (een bepaald soort epileptische aanvallen).

Als een antidepressivum of anti-epilepticum wordt geadviseerd, moet je deze regelmatig op de voorgeschreven wijze nemen. Het kan tot twee of meer weken duren voordat het volledig effectief is om pijn te verlichten. Naast vermindering van pijn tijdens een aanval van gordelroos, kunnen zij ook postherpetische neuralgie helpen voorkomen.

Corticosteroïde medicijnen
Corticosteroïden dragen bij tot een vermindering van ontsteking. Een korte kuur van corticosteroïde tabletten (Prednisolon) kan worden overwogen als aanvulling op antivirale medicatie. Dit kan bijdragen tot het verminderen van pijn en de snelheid van genezing van de huiduitslag. Echter het gebruik van coritcosteroïden bij gordelroos is omstreden. Je arts kan adviseren. Corticosteroïden voorkomen postherpetische neuralgie niet.

Mensen met gordelroos en een slecht werkend immuunsysteem

Als je een slecht werkend immuunsysteem hebt (lijdt aan immunosuppressie) en gordelroos ontwikkelt, ga dan meteen naar je arts. Je zult normaal, ongeacht je leeftijd antivirale medicatie voorgeschreven krijgen en zal worden gecontroleerd op complicaties. Mensen met een slecht werkend immuunsysteem zijn:

  • Mensen die een hoge dosis corticosteroïden gebruiken. (Dit betekent volwassenen die 40 mg Prednisolon (of een ander corticosteroïd) per dag nemen voor meer dan één week in de voorgaande drie maanden. Of kinderen die corticosteroïden in de afgelopen drie maanden hebben gebruikt.
  • Mensen op lagere doses corticosteroïden in combinatie met andere immunosuppressieve geneesmiddelen.
  • Mensen die ontstekingsremmende geneesmiddelen nemen die van invloed kunnen zijn op het beenmerg (bijvoorbeeld adalimumab, anakinra, azathioprine, ciclosporine, cyclofosfamide, etanercept, goud, infliximab, leflunomide, methotrexaat, penicillamine, sulfasalazine).
  • Mensen die worden behandeld met chemotherapie of algemene radiotherapie (bestraling), of die deze behandelingen in de afgelopen zes maanden hebben gehad.
  • Mensen die een orgaantransplantatie hebben gehad en nog immunosuppressieve behandeling hebben.
  • Mensen die een beenmergtransplantatie hebben gehad en die steeds nog steeds een verminderd werkend immuunsysteem hebben.
  • Mensen met een verminderde celimmuniteit (bijvoorbeeld ernstige gecombineerde immunodeficiëntie syndromen, DiGeorge syndroom, etc).
  • Mensen die een verminderd werkend immuunsysteem hebben als gevolg van een HIVinfectie.

Kan gordelroos worden voorkomen?

Gordelroos kan alleen worden voorkomen als je nooit waterpokken hebt gehad, of als je een hele goede immuniteit hebt tegen het waterpokkenvirus (dus tegen het varicella-zoster-virus). De meeste mensen in Nederland hebben waterpokken als kind gehad. Er is een vaccin tegen het varicella-zoster-virus. Dit wordt bv in de USA routinematig ingezet, maar in Nederland is dat niet het geval. Hier wordt het vaccin dat sinds 2007 is geregistreerd alleen ingezet voor personen die nog nooit waterpokken gehad hebben. Het vaccin heeft in de VS de incidentie van waterpokken doen dalen. De tijd zal leren of dit ook een verlaging van de incidentie van gordelroos geeft wanneer deze kinderen ouder zijn.

Ook is er in de VS een proef geweest met het vaccineren van mensen van 60 jaar, in 2005. De theorie was dat hoewel deze mensen waterpokken hebben gehad toen ze jonger waren, het vaccin gegeven op deze leeftijd de afnemende immuniteit tegen het virus kan vergroten. Dit kan bijdragen aan het verminderen van het risico van het ontwikkelen van gordelroos op oudere leeftijd. Het resultaat van het onderzoek was zeer bemoedigend. Er werd geconstateerd dat het aantal gevallen van gordelroos en postherpetische neuralgie was verminderd bij degenen die waren gevaccineerd in vergelijking met degenen die niet gevaccineerd waren. Verder onderzoek is nodig over de waarde van de inzet van dit vaccin bij oudere mensen.

 

Foto's: