Huidkanker

Ook wel genoemd: 
Melanoom

De huid begrijpen

De huid bestaat uit twee lagen - de opperhuid (epidermis) en de onderhuid (dermis). Onder de onderhuid zit een laag vet en daaronder de diepere structuren zoals spieren en pezen.

De epidermis heeft drie belangrijke soorten cellen.

  • Basaalcellen. Dit is de onderste laag van de cellen in de epidermis.
  • Keratinocyten. Deze cellen liggen in lagen boven de basale laag. Ze maken een stof genaamd keratine wat een hard 'wasachtig' materiaal is. Keratinocyten zijn constant aan het delen en een aantal sterven op een gegeven tijdstip. De bovenste ‘hoorn’ laag van de opperhuid bestaat uit dode keratinocyten die keratine bevatten. Het oppervlak van de huid wordt constant bedekt en vervangen door nieuwe dode cellen die keratine bevatten.
  • Melanocyten. Deze cellen zitten in de onderste laag van de opperhuid. Ze maken een pigment aan, genaamd melanine, wanneer de huid wordt blootgesteld aan de zon. De melanine wordt doorgegeven aan de nabijgelegen huidcellen om hen te beschermen tegen de zonnestralen. Melanine zorgt ervoor dat de huid bruin wordt bij mensen met een blanke huid. Mensen met een donkere huid hebben meer actieve melanocyten.

Wat is kanker, huidkanker en tumoren?

Kanker is een ziekte van de cellen in het lichaam. Er zijn vele verschillende soorten cellen in het lichaam, en er zijn veel verschillende vormen van kanker die ontstaan uit verschillende soorten cellen. Wat alle vormen van kanker met elkaar gemeen hebben is dat de kankercellen abnormaal zijn en zich 'out of control' vermenigvuldigen.

Huidkanker is de meest voorkomende kanker in Nederland. Ongeveer 25.000 gevallen worden per jaar gediagnosticeerd. Huidkanker wordt onderverdeeld in:

  • Melanoom (kwaadaardig melanoom ). Dit type huidkanker ontstaat uit melanocyten.
  • Non-melanoom. Dit komt ongeveer 20 keer meer voor dan melanomen. Dit wordt onderverdeeld in:
    • Basaalcelcarcinoom (basalioom of BCC) - huidkanker die ontstaat uit basale cellen.
    • Plaveiselcelcarcinoom (planocellulair carcinoom of PCC) - huidkanker die ontstaat uit keratinocyten.
    • Anderen - andere vormen van huidkanker zijn zeldzaam.

Een kwaadaardige tumor is een 'groei' van weefsel bestaande uit kankercellen die zich blijven vermenigvuldigen. Kwaadaardige tumoren kunnen nabijgelegen weefsels binnendringen en schade veroorzaken. De meeste soorten kwaadaardige tumor zijn ook geneigd zich te verspreiden (uit te zaaien) naar andere delen van het lichaam. Melanoom heeft een hoog risico van verspreiding. Het is echter zeer zeldzaam voor een basaalcelcarcinoom om te verspreiden, en heel ongewoon voor een plaveiselcelcarcinoom.

Dit is de reden waarom deze non-melanoma huidkankers een zeer hoge genezingskans hebben. (Melanoom daarentegen heeft een hoge kans op uitzaaiing en is daarmee vele malen kwaadaardiger dan non-melanoma huidkankers).

De rest van deze folder gaat alleen over melanoom.

Zie aparte folder genaamd 'Huidkanker - Non-melanoma’ of ‘Huidkanker – een overzicht’ voor nadere details over non-melanoma huidkanker.

Hoe vaak komt melanoom voor?

Melanoom is de minst voorkomende vorm van huidkanker, maar het is wel de meest ernstige vorm. Het is de huidkanker die zich het vaakst en het snelst uitzaait. Er zijn per jaar in Nederland ongeveer 12 per 100.000 nieuwe melanomen bij mannen en ongeveer 14 per 100.000 nieuwe melanomen bij vrouwen. Het aantal gevallen is zeker verdubbeld in de laatste 20 jaar. Melanoom is de tweede meest voorkomende kanker bij mensen van 15-34 jaar.

Wat zijn de oorzaken van melanoom?

Een kwaadaardige tumor begint bij een abnormale cel. De exacte reden waarom een cel kwaadaardig wordt is onduidelijk. Men denkt dat er iets bepaalde genen in de cel beschadigt of wijzigt. Dit maakt de cel abnormaal en zorgt ervoor dat deze zich 'out of control' vermenigvuldigt. (Zie de aparte folder genaamd 'Kanker - wat veroorzaakt kanker' voor meer informatie).

Schade aan de huid door zon of zonnebank
De belangrijkste risicofactor die de huid beschadigt en kan leiden tot een melanoom is schade door de zon. Het is de ultraviolette (UV) straling van de zon en in zonnebanken die de schade doet. Ongeveer 60% van de gevallen van melanoom worden veroorzaakt door UV-schade. Mensen met de grootste kans op beschadiging van de huid zijn mensen met een lichte huid. In het bijzonder mensen met een huid die altijd verbrandt en nooit bruin wordt, met rood of blond haar, en met groene of blauwe ogen. Melanoom komt niet vaak voor bij mensen met een donkere huid, omdat zij meer beschermend melatonine (pigmentstof) in hun huid hebben.

De huid van kinderen is zeer kwetsbaar voor beschadigingen. Blootstelling aan de zon in de kinderjaren is het meest schadelijk. Mensen met sproeten in hun kindertijd of frequente of ernstige zonverbranding in de jeugd hebben het grootste risico op het ontwikkelen van huidkanker als ze eenmaal volwassen zijn. (Na de beschadiging (verbranding) van de huid kan het nog vele jaren duren eer zich ook daadwerkelijk kanker ontwikkelt).

Melanoom komt het meest voor bij mensen met een lichte huid die in warme landen leven dichter bij de evenaar. Australië, Nieuw-Zeeland en Israël hebben de hoogste percentages. Ook is het aantal melanomen in de VS vrij hoog, maar wordt lager als je verder naar het noorden gaat.

Andere risicofactoren
Andere factoren die het risico op de ontwikkeling van een melanoom vergroten omvatten:

  • Familiehistorie. Als een nauwe bloedverwant een melanoom ontwikkelt is je risico ongeveer verdubbeld. Dit kan zijn omdat je een lichte huid erft die gemakkelijk door de zon beschadigt. Genetische factoren kunnen echter ook een rol spelen in sommige gevallen. Twee ‘foute’ genen die geërfd zijn (van beide ouders), vergroten het risico op een melanoom. Verder onderzoek is gericht op verduidelijking van de rol van deze en andere genen die betrokken kunnen zijn. zorg te besteden aan de bescherming van je huid tegen zonneschade. Controleer ook je huid regelmatig op de vroege signalen van melanoom (zie hieronder).
  • Veel voorkomende moedervlekken. Dit zijn de kleine bruine vlekjes die op bijna iedereen voorkomen. Zij worden veroorzaakt door een verzameling van melanocyten (pigmentcellen) in het huidoppervlak. Als je er veel hebt (met name 100 of meer) heb je een verhoogd risico dat er één zich zal ontwikkelen tot een melanoom.
  • Atypische (niet-standaard) moedervlekken. Sommige mensen hebben moedervlekken die groter zijn dan gebruikelijk en ze zijn meestal zwart of bruin. Je hebt een verhoogd risico op het ontwikkelen van een melanoom als je er zo één hebt. In het bijzonder als je een sterke familiegeschiedenis hebt van melanoom (vader, moeder, broer of zus met een melanoom), en je een atypische moedervlek hebt, heb je zelf ook een hoog risico op het ontwikkelen van melanoom. Zorg ervoor dat je je huid regelmatig checkt.
  • Het gebruik van zonnebanken of soortgelijke bruiningsmachines die UV-licht uitstralen.

Wat zijn de symptomen van melanoom?

Een typisch melanoom begint als een kleine donkere plek op de huid (vergelijkbaar met een moedervlek). Het kan zich ontwikkelen in een normaal deel van de huid, of uit een bestaande moedervlek. Een melanoom is vaak anders dan een moedervlek en kan opvallen door:

  • asymmetrie - de vorm van een melanoom is vaak ongelijk en asymmetrisch, in tegenstelling tot een moedervlek die meestal rond en symmetrisch is.
  • grens - de grens of de randen van een melanoom zijn vaak slordig, gekerfd of wazig. Een moedervlek heeft een gladde welomschreven rand.
  • de kleur (pigmentatie) van een melanoom is vaak niet effen. Er kunnen 2-3 tinten bruin of zwart in zitten. Een moedervlek heeft meestal een effen kleur.
  • diameter - de grootte van een melanoom is meestal groter dan een normale moedervlek, en het blijft groeien.

Sommige melanomen zijn niet donker en een aantal melanomen hebben geen typische aanblik. Als een melanoom aan het groeien is, kan de huid jeuken, bloeden of etteren of er kan zich een korst op het melanoom vormen.

Advies is: ga naar een arts als je een knobbeltje of verandering op de huid ontwikkelt waar je niet zeker van bent, of als een moedervlek verandert van vorm, rand, kleur of grootte. 

Een melanoom kan zich ontwikkelen op elk gebied van de huid. Heel soms ontwikkelen ze op de iris of op de achterkant van het oog. (In tegenstelling tot het niet-melanoma huidkanker kunnen melanomen zich ook ontwikkelen op gebieden van de huid die niet vaak blootgesteld zijn aan de zon. Deze gebieden kunnen korte perioden van zonneschade hebben gehad zoals tijdens een vakantie).

Als zich van het oorspronkelijke melanoom cellen losmaken en zich verspreiden (uitzaaien en metastasen vormen) naar andere delen van het lichaam, kunnen zich verschillende andere symptomen ontwikkelen. Een veel voorkomend vroegtijdig symptoom van verspreiding is dat de nabijgelegen lymfeklieren (knopen) gaan zwellen.

Hoe wordt een melanoom gediagnosticeerd?

Wanneer een melanoom wordt vermoed dan adviseert je arts waarschijnlijk een zgn. ‘excisiebiopt’. Dit betekent dat het gehele abnormale gebied van de huid wordt verwijderd met een kleine operatie. Dit gebeurt onder plaatselijke verdoving. Dit weefsel wordt onderzocht onder de microscoop. Dit is voor:

  • Bevestiging van de diagnose – wanneer abnormale melanoomcellen worden gezien.
  • Voor de beoordeling van de dikte van het melanoom (hoe diep het is ingegroeid in de huid.) De dikte van het melanoom helpt om de aard van de behandeling te bepalen en de noodzaak voor verder onderzoek (op metastasen).

Initiële behandeling en beoordeling van melanoom

Het excisiebiopt kan curatief zijn
Bij een excisiebiopt (hierboven beschreven) zal de arts een marge van de normale huid rond het melanoom verwijderen. Als uit het onderzoek van het biopt onder de microscoop blijkt dat men er zeker van is dat alle melanoomcellen zijn verwijderd en dat de melanoomcellen alleen voorkomen in de bovenste laag van de huid dan is geen verdere behandeling nodig. Is dit niet het geval dan zal men voor het ‘zekere voor het onzekere nemen’ en een zogenaamde 'brede lokale excisie' adviseren.

Lokale excisie kan nodig zijn
Deze maatregel is bedoeld om een gebied van de normale huid te verwijderen rond de plek waar het melanoom zat (vóór het excisiebiopt). Dit heeft tot doel alle eventuele ingroei van cellen in de omringende huid te verwijderen. De hoeveelheid normale huid die wordt verwijderd varieert - afhankelijk van de dikte van het melanoom (hoe diep hij zich heeft verspreid in de huid), zoals blijkt uit de biopsie. Het kan 1-2 cm zijn rondom waar het melanoom was  (ruime excisie). Deze operatie gebeurt meestal onder lokale, maar soms onder algehele verdoving (narcose). In sommige gevallen kan een huidtransplantatie nodig zijn om de wond te sluiten.

Stagering van het melanoom
Het doel van stagering is om erachter te komen hoeveel een kanker gegroeid en verspreid is. Het vinden van het stadium van de kanker helpt artsen te adviseren over de beste behandelopties. Tevens geeft het een redelijke indicatie van de vooruitzichten (prognose). (Zie de aparte folder genaamd 'Kanker - fasering en beoordelingsscore kanker’ voor nadere details). Het meest gebruikte indelingssysteem dat gebruikt wordt voor melanoom gebruikt een verdeling in vier fases (stadia).

  • Fase één is wanneer het melanoom alleen in de toplaag van de huid zit, het minder dan 1.5 mm dik is en er geen uitzaaiing is naar andere delen van het lichaam.
  • Fase twee is wanneer het melanoom alleen in de toplaag van de huid zit maar dikker is dan 1.5 mm OF
    er zijn wat kankercellen in dichtbijgelegen delen van het lichaam die minder dan 5 cm van de primaire tumor vandaan liggen. Er is geen uitzaaiing naar andere delen van het lichaam.
  • Fase drie is wanneer sommige kankercellen zich hebben uitgezaaid naar dichtbijgelegen lymfeklieren (knopen) OF sommige kankercellen hebben zich naar gebieden van de huid verder dan 5 cm van de eerste tumor uitgezaaid (doorgegroeid).
  • Fase vier is wanneer sommige kankercellen zich hebben verspreid naar andere delen van het lichaam zoals de longen, lever, botten, etc (metastasering).

De meeste gevallen van melanoom worden gediagnosticeerd in de eerste fase, wanneer er sprake is van een zeer goede kans dat behandeling de aandoening geneest.

Hoe wordt een melanoom beoordeeld en gefaseerd?

Indien uit de eerste biopsie en/of uit het weefsel van de brede lokale excisie blijkt dat het melanoom alleen in de bovenste laag van de huid zit en minder dan 0,76 mm dik is, zijn verdere onderzoeken meestal niet noodzakelijk. Het is zeer onwaarschijnlijk dat het zal zijn uitgezaaid. Dit is een melanoom in een vroeg stadium.

Een arts zal je onderzoeken om te zien of je gezwollen lymfeklieren (klieren) hebt in de nabijheid van het melanoom. Als je dit hebt, dan kan het melanoom zich hebben verspreid naar de lokale lymfeklieren.

Het is mogelijk dat er wellicht vroegtijdig uitzaaiing is zonder dat er symptomen zijn als het melanoom dikker is dan 0,76 mm bij de eerste biopsie. In het bijzonder kan er een uitzaaiing zijn van enkele cellen naar de dichtstbijzijnde lymfeklier zonder dat deze zwelt. Daarom kan een onderzoek genaamd sentinel node-biopsie, en soms ook andere onderzoeken worden geadviseerd. Sentinel node-biopsie. Dit is een relatief nieuwe test. De sentinel node is de lymfeknoop die het dichtst bij het melanoom zit – degene die het eerst wordt aangetast als de kankercellen zich verspreiden. Een sentinel node-biopsie betekent het opzoeken van die eerste lymfeklier waarop het melanoom ‘draineert’, deze klier wordt verwijderd en bekeken onder de microscoop om te zoeken naar kankercellen. Als er geen kankercellen zijn gevonden is het onwaarschijnlijk dat de kanker zich heeft verspreid en uitgezaaid. Dit onderzoek kan tegelijkertijd worden gedaan met de behandeling door ruime excisie van het primaire melanoom. Het wordt gedaan door een kleine hoeveelheid radioactieve vloeistof met kleurstof in de plek van het melanoom te spuiten. Deze vloeistof wordt met de lymfe naar de dichtstbijzijnde lymfeknoop vervoerd. De knoop kan dan worden opgespoord door middel van röntgenstralen en een scan op radioactiviteit. Wanneer de eerste knoop is gevonden, kan deze worden verwijderd met een kleine operatie.

Andere onderzoeken. Onderzoeken die kunnen worden geadviseerd zijn afhankelijk van: of je symptomen hebt; of de lymfeklieren zijn betrokken in het proces; de dikte van het primaire melanoom (hoe dikker de primaire tumor, hoe groter de kans op verspreiding). De onderzoeken zijn gericht op het opsporen van eventuele metastasen in andere delen van het lichaam. Je kunt om dit te onderzoeken bijvoorbeeld röntgenfoto's, bloedonderzoek, scans, enz. ondergaan.

Wat is de behandeling van melanoom?

De behandeling is afhankelijk van het stadium.

  • Fase één. Een kleine operatie om de tumor weg te snijden (de biopsie of ruime plaatselijke excisie zoals hierboven beschreven) is meestal de enige nodige behandeling. Dit verwijdert alle kankercellen. Na afloop van de behandeling zal je normaal gesproken van tijd tot tijd onderzocht worden om te kijken of alles goed is.
  • Fase twee. Behandeling is hetzelfde als bij fase één melanomen – dus een kleine operatie is meestal de belangrijkste behandeling. Het stukje huid dat verwijderd wordt, zal groter zijn dan bij fase één en kan een huidtransplantatie nodig hebben om de wond te bedekken. Afhankelijk van de dikte van de primaire tumor kun je ook medicatie hieraan toegevoegd krijgen (zie hieronder).
  • Fase drie. Je zult een meer uitgebreide operatie aangeboden krijgen. Dit zal meestal zijn om alle lymfeklieren te verwijderen als de sentinal node-biopsie kankercellen toont en/ofom alle lokaal getroffen huiddelen te verwijderen. Dit heeft als doel om alle kankercellen te verwijderen en te uitzaaiing naar andere delen van het lichaam te voorkómen. Je kunt ook medicatie hieraan toegevoegd krijgen (zie hieronder).
  • Fase vier. Als toevoeging naast het verwijderen van de primaire tumor en het verwijderen van de lymfeklieren (‘lymfekliertoilet’) bevat behandeling vaak één of meer van de volgende zaken, afhankelijk van waar de kanker zich heeft uitgezaaid en welke symptomen je hebt:
    • Chemotherapie. Dit is een behandeling die gebruik maakt van medicijnen tegen kanker om kankercellen te doden of kankercellen te remmen in vermenigvuldiging.
    • Radiotherapie. Deze behandeling maakt gebruik van stralingsbundels van hoge energie die zijn gericht op het kankerweefsel. Dit doodt de kankercellen of stopt de kankercellen in vermogen tot vermenigvuldiging.
    • Immuuntherapie. Dit is bedoeld ter stimulering van het immuunsysteem om kanker te helpen bestrijden.

Adjuvante behandeling voor fase twee of drie
Adjuvant betekent 'naast' (extra, aanvullend). Het is niet duidelijk of de behandeling met chemotherapie of immuuntherapie nuttig is als aanvulling op chirurgie voor fase twee of drie. Het kan zijn dat enkele onontdekte kankercellen zich verspreid hebben en dat adjuvante behandeling deze cellen kan ‘wegvangen’. Onderzoek is in volle gang om te zien of de prognose (vooruitzicht) verbetert voor mensen die gediagnosticeerd zijn met fase twee of drie en die adjuvante behandeling krijgen.

Wat is de prognose?

De prognose voor mensen met kwaadaardige melanomen is de laatste vijfentwintig jaar sterk verbeterd en mensen met een melanoom hebben nu redelijk goede vooruitzichten. Ongeveer driekwart van de mensen waarbij een melanoom wordt verwijderd zal geen verdere problemen ontwikkelen.

De prognose is afhankelijk van de fase waarin de tumor verkeert. De meeste gevallen van fase één melanoom worden genezen met een kleine chirurgische ingreep om de tumor te verwijderen (zie hierboven). De meeste gevallen van fase twee worden ook genezen door een kleine operatie (maar iets minder genezingskans dan fase één). Voor fase drie is er nog steeds een kans op genezing,  maar veel minder dan bij fase één of twee. Mensen met fase vier melanoom (gevorderd en gemetastaseerd melanoom) genezen waarschijnlijk niet maar behandeling kan vaak de voortgang van de kanker wel vertragen.

De behandeling van kanker is een gebied in ontwikkeling van de geneeskunde. Nieuwe behandelingen worden verder ontwikkeld en de informatie over de prognose hierboven is zeer algemeen. De specialist die jouw geval kent, kan preciezere informatie over jouw vooruitzichten geven en je vertellen hoe goed jouw type en stadium van kanker waarschijnlijk zal reageren op de behandeling.

Kan melanoom worden voorkomen?

De meeste huidkankers (non-melanoma huidkanker en melanomen) worden veroorzaakt door overmatige blootstelling aan de zon. We moeten allemaal onze blootstelling aan de zon in de zomermaanden beperken (of het hele jaar wanneer we in warme landen dichter bij de evenaar wonen) door:

  • zoveel mogelijk tussen 11 uur en 15 uur binnenshuis of in de schaduw te verblijven.
  • ons te bedekken met kleding en een grote hoed als we in de zon zijn.
  • zonnebrandcrème met een beschermingsfactor van tenminste 15 (factor 30 voor kinderen of mensen met een bleke huid) aanbrengen die ook een hoge UV-bescherming heeft.

Met name kinderen moeten worden beschermd tegen de zon. Van zonverbranding of overmatige blootstelling aan de zon in de jeugd wordt gedacht dat het de grootste risicofactor is voor het ontwikkelen van huidkanker als volwassene. Ook mensen met een familiegeschiedenis van melanoom moet extra zorg besteden aan de bescherming van hun huid tegen de zon. Zie de afzonderlijke folder genaamd 'Huidkanker -preventie' voor details.