Huidkanker - een overzicht

De huid

De huid bestaat uit twee lagen - de opperhuid (epidermis) en de onderhuid (dermis). Onder de onderhuid zit een laag vet en daaronder de diepere structuren zoals spieren en pezen. 

De epidermis heeft drie belangrijke soorten cellen.

  • Basaalcellen. Dit is de onderste laag van de cellen in de epidermis.
  • Keratinocyten. Deze cellen liggen in lagen boven de basale laag. Ze maken een stof genaamd keratine wat een hard 'wasachtig' materiaal is. Keratinocyten zijn constant aan het delen en een aantal sterven op een gegeven tijdstip. De bovenste ‘hoorn’ laag van de opperhuid bestaat uit dode keratinocyten die keratine bevatten. Het oppervlak van de huid wordt constant bedekt en vervangen door nieuwe dode cellen die keratine bevatten.
  • Melanocyten. Deze cellen zitten in de onderste laag van de opperhuid. Ze maken een pigment aan, genaamd melanine, wanneer de huid wordt blootgesteld aan de zon. De melanine wordt doorgegeven aan de nabijgelegen huidcellen om hen te beschermen tegen de zonnestralen. Melanine zorgt ervoor dat de huid bruin wordt bij mensen met een blanke huid. Mensen met een donkere huid hebben meer actieve melanocyten.

Wat is kanker, huidkanker en tumoren?

Kanker is een ziekte van de cellen in het lichaam. Er zijn vele verschillende soorten cellen in het lichaam, en er zijn veel verschillende vormen van kanker die ontstaan uit verschillende soorten cellen. Wat alle vormen van kanker met elkaar gemeen hebben is dat de kankercellen abnormaal zijn en zich 'out of control' vermenigvuldigen.

Huidkanker is de meest voorkomende kanker in Nederland. Ongeveer 25.000 gevallen worden per jaar gediagnosticeerd. Huidkanker wordt onderverdeeld in:

  • Melanoom (kwaadaardig melanoom ). Dit type huidkanker ontstaat uit melanocyten.
  • Non-melanoom. Dit komt ongeveer 20 keer meer voor dan melanomen. Dit wordt onderverdeeld in:
    • Basaalcelcarcinoom (basalioom of BCC) - huidkanker die ontstaat uit basale cellen.
    • Plaveiselcelcarcinoom (planocellulair carcinoom of PCC) - huidkanker die ontstaat uit keratinocyten.
    • Anderen - andere vormen van huidkanker zijn zeldzaam.

Een kwaadaardige tumor is een 'groei' van weefsel bestaande uit kankercellen die zich blijven vermenigvuldigen. Kwaadaardige tumoren kunnen nabijgelegen weefsels binnendringen en schade veroorzaken. De meeste soorten kwaadaardige tumor zijn ook geneigd zich te verspreiden (uit te zaaien) naar andere delen van het lichaam. Melan oom heeft een hoog risico van verspreiding. Het is echter zeer zeldzaam voor een basaalcelcarcinoom om te verspreiden, en heel ongewoon voor een plaveiselcelcarcinoom.

Dit is de reden waarom deze non-melanoma huidkankers een zeer hoge genezingskans hebben. (Melanoom daarentegen heeft een hoge kans op uitzaaiing en is daarmee vele malen kwaadaardiger dan non-melanoma huidkankers).

Basaalcelcarcinoom (basalioom of BCC)

Dit is de meest voorkomende huidkanker bij blanke mensen en mensen met een lichte huid. BCC is zeldzaam bij mensen met een donkere huid. BCC komt vaker voor bij oudere mensen; mensen die ouder zijn dan 75 hebben ongeveer vijf keer meer kans op een BCC dan mensen tussen de 50-55 jaar.

Een BCC ontwikkelt zich op een aan de zon blootgesteld oppervlak van de huid, zoals het hoofd en de nek. Echter het kan zich op elk gebied van de huid ontwikkelen. Het eerste teken is vaak een klein rood, roze of parelwit knobbeltje wat op voorheen normale huid verschijnt. Het knobbeltje is vaak koepelvormig. BCC's kunnen variëren in vorm en kleur. Ze groeien meestal zeer langzaam en het kan vele maanden duren voordat het uit groeit tot een centimeter of meer.

Na een tijd kunnen er korstjes, zweren of bloedingen op de bult komen. Een huidzweer veroorzaakt door een BCC wordt soms een ‘rodent ulcus’ (soort zweertje) genoemd dat vaak lijkt op een kleine ontstoken krater met een verhoogde rand. BCC’s zaaien zich zelden uit naar andere delen van het lichaam. Onbehandeld zullen zij locaal (plaatselijk) blijven groeien wat kan leiden tot omliggende schade. Bijvoorbeeld een BCC op het gezicht kan een neus of oor beschadigen.

Plaveisel celcarcinoom (planocellulair carcinoom of PCC)

Dit is de tweede meest voorkomende huidkanker bij mensen met een blanke of lichte huid. PCC is zeldzaam bij mensen met een donkere huid. Net als BCC komen PCC’s meer voor bij oudere mensen; mensen die ouder zijn dan 75 hebben ongeveer vijfendertig keer meer kans op een PCC dan mensen tussen de 50-55 jaar.

Een PCC ontwikkelt zich als het eerste op het gezicht - meestal op of rond de oren of lippen. Ook voor plaveiselcelcarcinomen geldt dat elk gebied van de huid getroffen kan worden. Het begint meestal als een kleine korst of geschubde huid met een rode of roze basis. Het kan groeien tot een knobbel die eruit ziet als een wrat. Een PCC kan van tijd tot tijd zweren of bloeden. Echter, een vroege PCC kan variëren in vorm, verschijning en kleur.

Omdat een PCC groter en dieper groeit, kan het nabijgelegen structuren beschadigen. Bijvoorbeeld, indien onbehandeld, kan een PCC naast een neus of oor ernaar toe groeien, het orgaan uithollen en daarna de neus of het oor volledig vernietigen. Een PCC kan zich ook uitzaaien naar andere gebieden van het lichaam. Dit gebeurt echter niet vaak in een vroeg stadium en het wordt meestal behandeld voordat het zich uitzaait.

De ziekte van Bowen is een aandoening waarvan wordt gedacht dat het een zeer platte vroege "precarcinomateuse" PCC is. Het lijkt op dat roodbruine, geschubde plekje als voorkomend bij psoriasis of eczeem. Indien onbehandeld, kan het een echte PCC worden. Het advies is: ga naar je arts als je abnormale knobbeltjes of huidplekjes hebt die niet weggaan na een paar weken.

Melanoom (kwaadaardige melanoom = melanoma maligna cutis)

Melanoom is de minst voorkomende vorm van huidkanker, maar het meest ernstig. Het verspreidt zich het snelst naar andere delen van het lichaam. Er zijn per jaar ongeveer 1600 nieuwe gevallen van melanoom in Nederland. Melanoom is de tweede meest voorkomende kanker bij jonge mensen van 15-34. 8,5 per 100.000 mannen (voorkeurslocalisatie: romp) en ruim 11 per 100.000 vrouwen (voorkeurslocalisatie benen). Ongeveer 500 sterfgevallen per jaar, waarvan 200 vrouwen en 300 mannen. 1% van de totale kankersterfte per jaar.

Een typisch melanoom begint als een kleine donkere plek op de huid (vergelijkbaar met een moedervlek). Het kan zich ontwikkelen in een normaal deel van de huid, of uit een bestaande moedervlek. Een melanoom is vaak anders dan een moedervlek en kan opvallen door:

  • asymmetrie - de vorm van een melanoom is vaak ongelijk en asymmetrisch, in tegenstelling tot een moedervlek die meestal rond en symmetrisch is.
  • grens - de grens of de randen van een melanoom zijn vaak slordig, gekerfd of wazig. Een moedervlek heeft een gladde welomschreven rand.
  • de kleur (pigmentatie) van een melanoom is vaak niet effen. Er kunnen 2-3 tinten bruin of zwart in zitten. Een moedervlek heeft meestal een effen kleur. 
  • diameter - de grootte van een melanoom is meestal groter dan een normale moedervlek, en het blijft groeien.

Sommige melanomen zijn niet donker en een aantal melanomen hebben geen typische aanblik. Als een melanoom aan het groeien is, kan de huid jeuken, bloeden of etteren of er kan zich een korst op het melanoom vormen.

Wat veroorzaakt huidkanker?

De oorzaak van de meeste huidkanker is zonverbranding van de huid. Ongeveer 9 op de 10 nonmelanoma huidkankers, en circa 6 op de 10 melanomen worden geacht te zijn veroorzaakt door overmatige blootstelling aan de zon. Met name verbranding verhoogt het risico. Het is de ultraviolette (UV) straling van de zon die de schade doet. Huidcellen die beschadigd zijn, lopen een groter risico om abnormaal en kankerachtig te worden.

Zie aparte folders genaamd 'Huidkanker - Melanoom en Huidkanker - Non-Melanoma', en een folder genaamd 'Preventie van huidkanker' over andere mogelijke risicofactoren en oorzaken.

Hoewel huidkanker zeldzaam is bij kinderen, vergroot de hoeveelheid blootstelling aan de zon tijdens de jeugd het risico op het ontwikkelen van huidkanker in het volwassen leven. Daarom is het van vitaal belang om kinderen te beschermen tegen te veel zon (zie hieronder).

Wat zijn de behandeling en de vooruitzichten voor huidkanker?

De drie belangrijkste soorten huidkanker – basaalcelcarcinoom, plaveiselcelcarcinoom en melanoom - zijn te genezen als ze ontdekt worden in een vroeg stadium. Een kleine operatie of een andere methode om het getroffen gebied te verwijderen, is alles wat nodig is in het begin van de gevallen.

Voor non-melanoma huidkanker
De volledige genezing is meer dan 95%, zelfs voor degenen die het al een tijdje hebben. Echter hoe groter ze groeien, hoe moeilijker ze te behandelen zijn. Meer uitgebreide chirurgie of andere gelokaliseerde behandelingen kunnen nodig zijn als ze groot of diep groeien voordat ze worden behandeld.

Voor melanomen
Het risico van verspreiding naar andere delen van het lichaam is hoog. Daarom is vroege behandeling dringend nodig. Een operatie is nodig om het melanoom te verwijderen. Als deze zich al heeft verspreid naar andere delen van het lichaam is er minder kans op genezing. Behandelingen zoals chemotherapie, radiotherapie of immunotherapie kunnen worden gebruikt voor melanomen die zich hebben uitgezaaid.

Hoe kan ik de vroege signalen van huidkanker controleren?

en het uiterlijk van de normale moedervlek of merktekens op je lichaam te leren kennen zodat je weet wanneer er sprake is van enige verandering. Als je een nieuwe groei of wijziging op je huid merkt en je weet niet wat het is ga dan naar een arts. Met name wanneer je een verandering in de grootte, vorm of kleur van een bestaande moedervlek opmerkt of als een nieuwe donker gebied zich ontwikkelt in de huid.

Hoe kan ik voorkomen dat de huidkanker zich verder ontwikkelt?

De meeste huidkanker wordt veroorzaakt door overmatige blootstelling aan de zon. We moeten allemaal onze blootstelling aan de zon in de zomer maanden beperken (of het hele jaar wanneer je in warme landen dichter bij de evenaar bent) door:

  • Binnenshuis te blijven of de schaduw zoveel mogelijk op te zoeken tussen 11 en 15 uur.
  • Je te bedekken met kleding en een hoed met brede rand te dragen in de zon.
  • Gebruik zonnebrandcrème van tenminste beschermingsfactor 15 (factor 30 voor kinderen of mensen met een bleke huid), die ook een hoge UV-bescherming heeft.

Met name kinderen moeten worden beschermd tegen de zon. Zonnebrand of overmatige blootstelling aan de zon in de kinderjaren wordt de grootste risicofactor geacht voor het ontwikkelen van huidkanker als een volwassene. 

Zie de afzonderlijke folder genaamd 'Preventie van huidkanker' voor details.