Meningitis en sepsis

Wat zijn meningitis en sepsis?

  • Meningitis is een ontsteking van het bekledende weefsel van de hersenen en het ruggenmerg (de hersenvliezen).  Het wordt meestal veroorzaakt door een bacteriële of virale infectie.
  • Sepsis is een infectie van het bloed door bacteriën ( 'bloedvergiftiging'). Als bacteriën zich vermenigvuldigen en hun toxinen (schadelijke, giftige stoffen) vrijgeven aan het bloed kan dit ernstige ziekte veroorzaken.

Meningitis en sepsis zijn afzonderlijke aandoeningen. Maar de meest voorkomende oorzaak van bacteriële meningitis (de meningokok) veroorzaakt vaak naast een meningitis ook een sepsis.

Hoe vaak komt meningitis voor?

  • Bacteriële meningitis komt niet vaak meer voor in Nederland. Het aantal gevallen is sinds 2002 flink gedaald sinds de invoering van de vaccinatie tegen de meningokokken C. Toch kennen we bacteriële meningitis als een ernstig ziektebeeld vooral uit de media-aandacht toen uitbraken zich voordeden. Twee soorten bacteriën veroorzaken de meeste gevallen in het Nederland. Dit zijn Neisseria meningitidis (meningokok) en Streptococcus pneumoniae (pneumokok). Andere bacteriële oorzaken zijn zeldzaam. Iedereen kan worden getroffen. Kinderen onder de vijf jaar en tieners tussen 15 en 18 jaar worden het vaakst getroffen door een meningokokken meningitis.
  • Virale meningitis komt vaker voor dan de bacteriële meningitis, maar exacte cijfers zijn niet bekend. Het kan een complicatie zijn van diverse virale ziekten. Virale meningitis is meestal minder ernstig dan door een bacteriële oorzaak.  De meeste getroffen mensen herstellen volledig herstel. 
  • Andere ziektekiemen, zoals schimmels zijn zeldzame oorzaken van meningitis.

Hoe krijg je meningitis en/of sepsis?

Bacteriële meningitis en sepsis 
Neisseria meningitidis (meningokok) is een bacterie en deze woont onschuldig in de neus en keel bij ongeveer 25% van de bevolking. Deze mensen worden 'dragers' genoemd. De bacterie overleeft niet buiten het lichaam. Nauw contact is nodig om hem door te geven aan anderen, zoals intiem zoenen, hoesten of niezen in de buurt van anderen.

Zelden kan ons afweersysteem (immuunsysteem) een infectie met deze bacterie niet aan, waardoor de bacterie zich kan vermenigvuldigen en een meningitis en/of sepsis te veroorzaken. Het is niet duidelijk waarom sommigen vatbaar zijn voor ziekte en vele andere mensen dragers zijn van de bacterie maar daar niet ziek van worden.
De meeste gevallen van meningokokkeninfectie zijn (tegenwoordig) geïsoleerde gevallen.  Het risico dat anderen ook besmet raken is laag omdat veel mensen dragers zijn en/of natuurlijke immuniteit hebben.  Soms doen kleine uitbraken zich voor wanneer twee of meer mensen in hetzelfde huishouden of de gemeenschap besmet zijn.

Streptococcus pneumonia (pneumokokken) is een minder voorkomende oorzaak van bacteriële meningitis. Ook deze wordt door mensen gedragen in de neus of keel zonder dat ze er ziek van worden. Dat maakt aannemelijk dat een meningitis alleen ontstaat door een defect in het immuunsysteem. De pneumokokkenmeningitis komt het vaakst voor bij mensen boven de 45 jaar en bij baby's. Meningitis als gevolg van deze bacterie is niet besmettelijk.
Andere bacteriën die minder een minder voorkomende oorzaak van meningitis zijn, omvatten: Haemophilus influenzae (Hib), Escherichia coli (E. Coli), Listeria en tuberculose. De meningitis veroorzaakt door deze bacteriën kan om diverse redenen voorkomen, bijvoorbeeld als een complicatie van een infectie met een dergelijke bacterie in een ander deel van het lichaam.

Virale meningitis 
Een verscheidenheid van virussen kunnen terecht komen in de hersenvliezen en ontstekingen veroorzaken. Bijvoorbeeld bof, herpes, waterpokken, griep, en vele andere virusinfecties veroorzaken soms 'een virale meningitis'.

Wat zijn de symptomen van meningitis en/of sepsis?

Je kunt een of meer van de volgende symptomen krijgen.  Maar let op: niet alle symptomen hoeven op te treden. Bijvoorbeeld de klassieke symptomen van nekstijfheid en huiduitslag kunnen uitblijven. Als je vermoedt dat je meningitis of sepsis hebt, of verdenk je er iemand in je omgeving van– zoek dan onmiddellijk medische hulp.

Veel voorkomende vroegtijdige waarschuwingssymptomen 
Veel kinderen die meningitis of sepsis ontwikkelen hebben niet-specifieke symptomen zoals in het  algemeen onwel voelen of er ‘ziek’ uitzien. Er zijn drie symptomen die zich vaak vroeg ontwikkelen - vaak nog vóór de meer klassieke symptomen die later worden genoemd - zijn:

  • Beenpijnen. De pijn kan ernstig worden en voorkomen dat een kind kan staan of lopen.
  • Koude handen of voeten - zelfs als het kind een hoge temperatuur heeft. 
  • Bleke, grijzige of blauwe kleur van de huid rond de lippen.

Huiduitslag – treedt vaak op, maar niet altijd
De uitslag is rood of paars. Kleine plekjes ontwikkelen zich in het begin en kunnen zich in groepen overal op het lichaam voordoen. Ze worden vaak pukkelig en zien eruit als kleine kneuzingen. Eén of twee kunnen zich in het begin ontwikkelen, maar veel kunnen vervolgens verschijnen op verschillende delen van het lichaam.  De stippen/vlekken verdwijnen niet wanneer ze ingedrukt worden (in tegenstelling tot vele andere huiduitslag). Om dit te controleren kun je de tumbler test doen.  Plaats een helder glas (tumbler) stevig op één van de vlekken.  Als de vlek/stip niet vervaagt en je blijft de vlak door het glas heen zien, zoek dan onmiddellijk medische hulp.  (Opmerking: huiduitslag komt niet in alle gevallen van meningitis en sepsis voor, maar kan heel karakteristiek zijn).

Andere symptomen die kunnen optreden bij baby's

  • Buitensporig huilen - vaak hoog of kreunend en afwijkend van het gebruikelijke huilen.
  • (Aanhoudend) kreunen.
  • Snelle ademhaling of ongewone ademhalingspatronen. 
  • Koorts - maar de baby ziet er niet warm uit en de huid kan er bleek of vlekkerig uitzien, of blauw worden. De handen en voeten kunnen koud aanvoelen. De baby kan rillen. 
  • Niet willen eten - soms herhaald braken. 
  • Geïrriteerd zijn - vooral wanneer het kind opgepakt en behandeld wordt. 
  • Sufheid of slaperigheid - niet gemakkelijk wakker worden. 
  • Een zwelling (bolling) van de fontanel ontwikkelt zich soms Dit is de zachte plek op het hoofd van de baby, daar waar de schedelbotten nog niet geheel tegen elkaar gesloten zijn. 
  • Schokkerige bewegingen kunnen voorkomen en het lichaam kan stijf lijken. Soms gebeurt het omgekeerde en lijkt het lichaam nogal slap. Convulsies (toevallen of aanvallen) ontwikkelen zich soms.

Andere symptomen die kunnen optreden bij oudere kinderen en volwassenen

  • Koorts en rillingen - echter de handen en voeten voelen vaak koud.
  • Stijve nek – de hals niet voorwaarts kunnen buigen. 
  • Hoofdpijn - die kan ernstig zijn. 
  • Snelle ademhaling. 
  • Algehele lichaamspijn en pijn in spieren of gewrichten - de pijn kan zeer ernstig zijn. 
  • De huid kan er bleek of vlekkerig uitzien, of blauw lijken. 
  • Aversie tegen fel licht - zal de ogen sluiten en zich afwenden van het licht. 
  • Sufheid of verwardheid - kan er soms uitdrukkingsloos uitzien. 
  • Herhaald braken.  Soms buikpijn en diarree.

Verloop van de symptomen
De symptomen ontwikkelen zich vaak snel in een paar uur tijd. De symptomen kunnen optreden in willekeurige volgorde en hoeven niet allemaal op te treden. Soms ontwikkelen symptomen zich langzaam in een paar dagen. De symptomen kunnen in het begin aan een minder ernstige ziekte doen denken. Bijvoorbeeld, koorts, hoofdpijn en braken komen vaak voor bij veel virale ziektes zoals griep. Bedenk dat als de klachten op een griep lijken te duiden en de symptomen verergeren dat het dan toch een meningitis of sepsis kan zijn.

Wat is de behandeling van meningitis en sepsis?

Bacteriële meningitis/sepsis
Dringende behandeling is nodig met antibiotica (injecties of infuus). Corticosteroïden kunnen ook nuttig zijn (corticosteroïden verminderen ontsteking). Intensieve zorg is vaak nodig in het begin aangezien de infectie vaak 'shock' en problemen veroorzaakt in het hele lichaam kan veroorzaken.

Bloedonderzoek en onderzoek van de vloeistof in het ruggenmerg (liquor) kan worden verricht.  Deze onderzoeken richten zich op bevestiging van de diagnose en om te zien welke bacterie de oorzaak is van de infectie. De antibiotica kunnen worden veranderd (aangepast) afhankelijk van de resultaten van de onderzoeken.

Virale meningitis. 
Antibiotica kunnen in het begin worden gegeven als de oorzaak nog niet helder is. De antibiotica worden stopgezet als de oorzaak van de meningitis ‘viraal’ blijkt te zijn. Antibiotica doden namelijk geen virussen. Het eigen immuunsysteem lost de meeste virusinfecties zelf op.

Wat is de prognose voor meningitis en/of sepsis?

Bacteriële oorzaken.
De vooruitzichten hangen vaak af van hoe snel antibiotica worden gegeven nadat de ziekte is begonnen. De meeste mensen herstellen goed indien vroeg genoeg wordt behandeld. Zonder behandeling zullen de meeste mensen overlijden.

Een probleem is dat bacteriële meningitis en sepsis zich heel snel kunnen ontwikkelen en op andere ziekten kunnen lijken in het begin waardoor je niet meteen aan zo’n ernstig ziektebeeld denkt.  Behandeling kan worden vertraagd als de oorzaak van de vroege symptomen niet duidelijk is in het begin. In sommige gevallen kan iemand ’s ochtends nog een ‘griep’ lijken te hebben en ’s avonds doorziek zijn of zelfs overleden.
In Nederland overlijdt ongeveer 10% van de mensen met een bacteriële meningitis zonder sepsis.  Van degenen die overleven houden sommige mensen permanente schade zoals hersenletsel of doofheid.  Als sepsis optreedt sterft tot de helft van de gevallen, afhankelijk van hoe snel de behandeling kan worden gestart.

Virale meningitis 
Dit kan leiden tot een onaangename aandoening. Maar de meeste mensen herstellen volledig. Zelden treedt hersenletsel op.

Kan meningitis en sepsis worden voorkomen?

Vaccinatie en Immunisatie
Kinderen worden routinematig gevaccineerd tegen bepaalde oorzaken van meningitis.  Deze omvatten Haemophilus influenza type B (HIB), meningokokken C en de bof. Ook kunnen vaccins worden ingezet voor reizigers die reizen naar landen waar meningitis nog veel voor komt. Vaccins zijn nog niet beschikbaar voor andere oorzaken van meningitis, in het bijzonder, voor Groep B meningokokken. Zie aparte folders genaamd 'Meningokokken C-vaccinatie’. 

Contacten 
Nauwe contacten van een persoon met een meningokokkeninfectie hebben een verhoogd risico op het ontwikkelen van de ziekte. Het risico blijft echter laag. Nauwe contacten betekent meestal contacten met leden van hetzelfde huishouden of intiem zoenen in de afgelopen zeven dagen. Mensen in de directe omgeving van iemand met een meningokokkeninfectie krijgen een korte kuur van antibiotica ter voorkoming van mogelijke infectie.
Als meningokokken C de oorzaak zijn dan wordt vaccinatie ook aangeboden aan nauwe contacten (voor zover deze niet volgens het Rijks Vaccinatie Programma al zijn gevaccineerd). Heel zelden treedt nog wel eens een uitbraak (-je) op. In zo’n geval kunnen antibiotica en/of vaccinatie vervolgens worden aangeboden aan een grotere groep mensen.