Menopauze en HVT

Wat is de menopauze?

Strikt genomen is de menopauze de laatste menstruatie. Echter de meeste vrouwen denken aan de menopauze als de tijd van het leven in de aanloop naar en na hun laatste menstruatie. Het wordt vaak een "verandering van levensfase' genoemd. Als je ouder wordt maken je eierstokken minder oestrogeen aan (het belangrijkste vrouwelijke hormoon). De gemiddelde leeftijd van de menopauze in Nederland is 51 jaar. Het kan echter vroeger of later optreden. Je kunt bijvoorbeeld een vroege menopauze hebben als je een hysterectomie (operatieve verwijdering van de baarmoeder) hebt ondergaan.

Wat zijn de mogelijke klachten en problemen van de menopauze?

De menopauze is een natuurlijke gebeurtenis. Mogelijk heb je er helemaal geen problemen mee en van.  Het is echter normaal dat je toch wel één of meer symptomen ontwikkelt die zijn te wijten aan het lage niveau van oestrogeen.

Korte termijn symptomen

  • Opvliegers treden op bij ongeveer 3 op de 4 vrouwen. Een typische opvlieger duurt een paar minuten en veroorzaakt blozen van het gezicht, hals en borst. Je kunt ook transpireren (zweten) tijdens een opvlieger. Sommige vrouwen voelen zich zwak, vallen flauw of zijn misselijk tijdens een opvlieger. Het aantal opvliegers kan variëren van een incidentele opvlieger tot vijftien of meer keer per dag. Opvliegers hebben de neiging om te beginnen net voor de menopauze en kunnen nog tot 2-3 jaar blijven komen. Dat is een gemiddelde schatting, want sommige vrouwen kunnen tot op hoge leeftijd last houden van opvliegers, terwijl de menopauze al lang voorbij is. 
  • Zweten komt voor als je ’s nachts in bed ligt. In sommige gevallen is het zo ernstig dat de slaap verstoord wordt en je het beddengoed en je nachtkleding moet verschonen. 
  • Andere symptomen kunnen zich ontwikkelen zoals hoofdpijn, vermoeidheid, hartkloppingen, prikkelbaar zijn, slaapproblemen, depressie, angst, pijn, verlies van libido (zin in seks) en gevoelens van niet kunnen omgaan met dingen als voorheen. Het is moeilijk om te zeggen of deze symptomen te wijten zijn aan de hormoonveranderingen van de menopauze. Bijvoorbeeld, je kunt niet goed slapen of raakt geïrriteerd omdat je vaak opvliegers hebt en niet rechtstreeks als gevolg van een laag oestrogeenniveau. Ook kunnen er andere redenen zijn waarom deze andere symptomen zich ontwikkelen. Bijvoorbeeld depressie komt vaak voor bij vrouwen rond het vijftigste (midlife) om verschillende redenen.

Lange termijn veranderingen en problemen

  • Huid en haar. Je kunt wat huideiwitten verliezen (collageen) na de menopauze. Dit maakt de huid droger, dunner en deze gaat sneller jeuken. Je hebt misschien minder oksel- en schaamhaar. Sommige vrouwen krijgen meer haar in het gezicht.
  • Genitaal gebied. Gebrek aan oestrogeen zorgt ervoor dat de weefsels in en rond de vagina dunner en droger worden. Deze veranderingen kunnen zich gedurende maanden of jaren ontwikkelen. 
  • Osteoporose ('broze botten') kunnen zich ontwikkelen na de menopauze. Als je ouder wordt verlies je geleidelijk botweefsel. Oestrogeen helpt bij het beschermen tegen botverlies. Als het oestrogeenniveau daalt neemt de snelheid van botverlies toe. Als je veel botweefsel verliest, dan heet dat osteoporose. Het hoeft geen klachten te veroorzaken.  Maar als je osteoporose hebt worden de botten 'dunner' en zijn eerder geneigd te breken.  Je kunt een heup of pols vrij gemakkelijk breken na een val of kleine verwonding. Niet alle vrouwen ontwikkelen osteoporose na de menopauze. Zie de afzonderlijke folder genaamd 'Osteoporose' voor meer details.

Wat is HVT (hormoon vervangende therapie)?

Alle soorten HVT bevatten een oestrogeenhormoon. Als je HVT slikt, vervangt dit het oestrogeen dat je eierstokken niet meer maken na de menopauze. HVT is goed in het voorkomen van opvliegers, vaginale droogheid en aanverwante vaginale symptomen en kan bijdragen tot de verbetering van de slaap als je slaappatroon wordt beïnvloed door de menopauze. Langdurig gebruik van HVT heeft ook een klein voordeel in het helpen voorkomen van osteoporose en darmkanker. Er zijn echter ook risico’s beschreven bij het gebruiken van HVT.  Zie de aparte folder genaamd 'Menopauze en HVT"voor meer details.

De rest van deze bijsluiter bespreekt een andere behandeling voor de menopauzeklachten.

Behandelingen bij opvliegers en nachtelijk transpireren die geen HVT omvatten.

Leefstijl 
Er zijn aanwijzingen dat vrouwen die meer actief zijn meestal minder te lijden hebben van de symptomen van de menopauze. Maar niet alle soorten activiteiten leiden tot een verbetering van de symptomen. Zware oefeningen die je ‘af en toe’ doet kunnen zelfs de symptomen verergeren. De beste activiteit is regelmatige beweging zoals met aerobics, zwemmen of joggen.

Lichtere kleding dragen, in een koelere ruimte slapen en het verminderen van stress kunnen voor een afname zorgen van het aantal opvliegers.  Sommige vrouwen vinden dat zaken zoals kruidige voedingsproducten, cafeïne (in thee, koffie, cola, enz.), roken en alcohol kunnen leiden tot opvliegers. Het vermijden van deze dingen kan soms helpen.

Selectieve serotonine-heropnameremmers (SSRI's) - en SNRIs 
SSRI's zijn een klasse van antidepressiva. Zij omvatten: Paroxetine, fluoxetine, en citalopram.  Enkele jaren geleden werd ontdekt als 'neveneffect' dat vrouwen die deze geneesmiddelen namen tegen depressie ook minder opvliegers hadden. Sindsdien hebben verschillende klinische studies bevestigd dat verschillende SSRI's opvliegers stoppen of verminderen bij sommige (maar niet alle) vrouwen. Dat is ongeacht of de vrouw zij depressief is of niet. Van een soortgelijk antidepressivum genaamd Venlafaxine is dit effect ook aangetoond. Strikt genomen wordt Venlafaxine aangemerkt als een selectieve noradrenaline-heropnameremmer (SNRI). Hoe SSRI's en SNRIs werken bij opvliegers is niet duidelijk.

Als het werkt, biedt een SSRI of SNRI vrijwel onmiddellijk stoppen van opvliegers. 1-2 weken uitproberen is meestal genoeg om uit te vinden of het gaat werken of niet. Als de symptomen verbeteren kan een langere kuur worden voorgeschreven.

Clonidine 
Klinische studies hebben aangetoond dat blozen bij sommige vrouwen kan afnemen door middel van een geneesmiddel genaamd Clonidine. Wel veroorzaakt dit middel vaak bijwerkingen zoals een droge mond, slaperigheid, duizeligheid en misselijkheid. Het wordt daarom niet vaak gebruikt, maar kan de moeite waard zijn om eens te proberen als andere behandelingen niet helpen. Clonidine werkt door interactie met de lichaamseigen stof noradrenaline welke is betrokken bij de processen van blozen en zweten.

Gabapentine 
Gabapentine is een geneesmiddel dat meestal wordt gebruikt bij epileptische aanvallen en pijn.  Maar onderzoek heeft aangetoond dat het menopausale opvliegers kan verminderen bij sommige vrouwen. Meer onderzoek is nodig om de plaats van Gabapentine te bepalen bij de behandeling van de menopauze.

Opmerking: strikt genomen zijn SSRI's, SNRIs, progestageen tabletten en Gabapentine niet specifiek in de handel voor de behandeling van menopausale symptomen. Maar gezien het gunstige effect wat deze middelen kunnen hebben zijn veel artsen bereid om één van deze behandelingen voor te schrijven met toestemming van de patiënt om te zien of het werkt.

Complementaire en alternatieve behandelingen
Vanwege de recente bezorgdheid over HVT hebben sommige vrouwen zich gewend tot complementaire en alternatieve behandelingen. Er zijn een aantal natuurlijke producten ontwikkeld die kunnen helpen bij menopauzeklachten: rode klaver, dong quai (andere soort rode klaver), teunisbloemolie, ginseng en soja.

De producten die al jaren op de markt zijn zijn volgens bepaalde strikte normen geproduceerd wat inhoudt dat ze als ‘veilig’ mogen worden beschouwd en dat de kwaliteit goed is. In Nederland zijn er strenge kwaliteitsnormen voor voedingssupplementen en dat geldt ook voor de natuurlijke producten die als alternatief voor HVT kunnen worden ingezet.
Je zult persoonlijk moeten proberen of een dergelijk product voor jou werkt. 

Behandelingen bij vaginale droogheid die geen HVT omvatten

Je kunt vaginale glijmiddelen en vaginale crèmes kopen bij apotheken die vaginale droogheid kunnen helpen verminderen. Sommige vrouwen merken alleen droogheid wanneer ze seks hebben.  In deze situatie zal een kleine dosis van glijmiddel in de vagina voor de seks meestal helpen.

(Opmerking: een aantal vaginale crèmes bevat oestrogeen en valt daarmee strikt genomen onder de HVT. Crèmes leveren echter minder ‘risico’ dan oestrogeen tabletten. Zie aparte folder genaamd ‘Atrofische vaginitis’ voor meer details.

Behandelingen voor de preventie van osteoporose die geen HVT omvatten

In het verleden werd HVT sterk op de markt gebracht als preventief middel voor osteoporose. Uit de resultaten van de recente grote onderzoeken naar HVT is gebleken dat het beschermende effect van HVT op de botten eigenlijk vrij klein is. Je kunt waarschijnlijk meer doen om osteoporose te voorkomen door:

  • Regelmatig lichte kracht trainende oefeningen te doen. Dit betekent sporten beoefenen zoals stevig wandelen, aerobics, dansen, hardlopen, enz. Voor oudere mensen is een gewone wandeling een goede start. Lichte oefening en krachttraining helpt omdat de bewegingen van de spieren aan de botten helpen bij het stimuleren van de bot producerende cellen en bij het versterken van de botten.
  • Het eten van een dieet met voedingsmiddelen rijk aan calcium en vitamine D. Als je 1000 mg calcium per dag eet heb je een verminderd risico op heupfracturen. Vraag je arts, praktijkondersteuner of diëtist(e) meer advies over voeding. Ook kun je calcium suppleren door het nemen van een voedingssupplement met calcium. Wit brood en calcium verrijkte sojamelk zijn ook goede bronnen van calcium. 
  • Stoppen met roken als je rookt. 
  • Minderen of stoppen van alcohol als je veel drinkt.

Als je osteoporose ontwikkelt zijn er geneesmiddelen die kunnen helpen bij het herstel van verloren bot en bij het voorkomen van verder botverlies. Zie de afzonderlijke folder genaamd 'Osteoporose' voor meer details.

De behandeling van andere symptomen

Diverse andere symptomen kunnen optreden rond de menopauze (depressie, angst, slaapproblemen enz.).  Zoals hierboven vermeld lijken deze klachten niet direct in verband te staan met een laag niveau van oestrogeen. Als één van deze symptomen aanhoudt is het beste om naar je arts te gaan.  Behandeling van deze symptomen is meestal dezelfde voor vrouwen in de menopauze als voor anderen met dezelfde klachten.
Er zijn aparte folders voor elk van de hierboven genoemde problemen.

Gebrek aan seksueel verlangen na de menopauze

Er zijn aanwijzingen dat behandeling met testosteron (pleisters en implantaten) kan bijdragen aan een verbetering van een gebrek aan seksueel verlangen (gebrek aan libido) dat kan optreden na de menopauze. Testosteron is ook een (geslachts-) hormoon maar heel anders dan oestrogeen. Indien het wordt Aanbevolen dan wordt het meestal tegelijk gegeven met oestrogeen op basis van HVT. Er is nog niet voldoende onderzoek dat de effecten van het geven van alléén testosteron beschrijft.  Aanvullend onderzoek kan aantonen of testosteron veilig is om als HVT alleen te nemen zonder oestrogeen.