Nierkanker

Ook wel genoemd: 
Niercarcinoom

Wat zijn de nieren?

De twee nieren bevinden zich aan weerszijden in de bovenbuik (de lendenen), achter de darmen naast de wervelkolom. De nieren zijn ongeveer zo groot als een sinaasappel, en hebben de vorm van een boon. Bloed wordt naar de nieren vervoerd via een grote nierarterie (slagader). Deze vertakt zich in de nieren in een aantal kleinere bloedvaatjes. Kleine structuren in de nieren genaamd nefronen ‘filteren’ het bloed uit de bloedvaatjes. Water en afvalstoffen die door de vaatwanden heen in de nefronen filteren vormen urine.
Urine komt terecht in de grotere kanalen (ductuli) die in het nierbekken samenkomen (de kern van de nier) om daarna via de urineleider in de blaas terecht te komen. Urine wordt in de blaas opgeslagen totdat het via de urinebuis (plasbuis) het lichaam verlaat.
Het ‘schone’ gefilterde bloed wordt vervolgens via de grote nierader naar het hart vervoerd.

Sommige gespecialiseerde cellen in de nieren maken ook bepaalde hormonen aan, waaronder:

  • Renine – dit hormoon helpt bij de reguleren van de bloeddruk.
  • Erythropoietine – dit stimuleert het beenmerg om rode bloedlichaampjes aan te maken.
  • Calcitriol – dit helpt bij de regulering van de kalkspiegel in het bloed.

Hoewel het normaal is om twee nieren te hebben, kunnen we heel goed leven met slechts één gezonde nier.

Wat is kanker?

Kanker is een ziekte van de lichaamscellen. Het lichaam bestaat uit miljoenen van die cellen. Er zijn heel veel verschillende soorten cellen en daardoor kunnen er ook heel veel verschillende soorten kanker ontstaan. Wat bij alle soorten kanker echter hetzelfde is, is dat de kankercellen zich abnormaal en ongecontroleerd vermeerderen.

Een kwaadaardige tumor is een zwelling (bult), bestaande uit weefsel dat is opgebouwd uit kankercellen, die maar voortgaan zich te vermenigvuldigen. Daardoor blijft de tumor doorgroeien. Kwaadaardige tumoren kunnen naastgelegen weefsels en organen aantasten en schade veroorzaken.

Kwaadaardige tumoren kunnen er ook toe leiden dat kanker zich door het lichaam verspreidt. Dat gebeurt als een paar cellen van de (primaire) tumor afbreken en via de bloedsomloop of de lymfeklieren in andere delen van het lichaam terechtkomen.
Die kleine groep cellen kan gaan groeien en een tweede tumor vormen (metastase of ‘dochtergezwel’). Vervolgens kunnen ook deze metastasen weer cellen verspreiden door het lichaam.

Sommige soorten kanker zijn ernstiger dan andere. Bepaalde soorten zijn ook relatief makkelijk te behandelen (vooral als ze vroeg ontdekt worden).

Kanker is dus lang niet altijd en niet bij iedereen hetzelfde. Daarom is het erg belangrijk om heel precies na te gaan om welk type het gaat, hoe het zich tot dan toe heeft ontwikkeld, hoe groot de tumor is en of er uitzaaiingen zijn. Daardoor is het mogelijk om een zo betrouwbaar mogelijke behandeling te bepalen, met uitzicht op een goed (‘genezend’) resultaat.
(Lees ook het artikel: ‘Kanker – Wat is kanker? En wat zijn tumoren? Voor een algemeen inzicht in kanker).

Wat is nierkanker?

Er bestaan verschillende soorten nierkanker maar in de meeste gevallen gaat het om ‘niercelkanker’. Andere benamingen zijn ‘nieradenocarcinoom’, ‘niercelcarcinoom’ en ‘hypernefroom’.

Niercelkanker
Dit soort kanker ontwikkelt zich vanuit een cel in een niertubulus welke cel abnormaal wordt. De kanker groeit uit tot een gezwel in de nier. Naarmate het gezwel groter wordt:

  • Wordt de aangetaste nier groter. Na verloop van tijd kan het gezwel door de wand van de nier heen groeien en omliggende organen en weefsels binnendringen, zoals de spieren rond de wervelkolom, de lever, de nabijgelegen grote bloedvaten, etc.
  • Sommige cellen kunnen zich losmaken en terechtkomen in de lymfevaten of bloedbaan. De kanker kan dan uitzaaien naar de lymfeklieren of andere delen van het lichaam (metastase).

Niercelkanker kan worden verdeeld in verschillende subtypes door onder een microscoop te kijken naar bepaalde eigenschappen van de cellen. Bijvoorbeeld in de meeste gevallen gaat het om ‘clear cel’ niercelkankers, maar er zijn ook andere types, zoals ‘sarcomatoïde’ niercelkankers. Het is belangrijk om te weten welk subtype je hebt, omdat sommigen typen beter reageren op behandeling dan andere typen.

Andere soorten nierkanker

Sommige zeldzame soorten kanker komen voort uit andere celtypes in de nier, bijvoorbeeld:

  • Transitionele (urotheel) celkankers zijn kankers die voortkomen uit transitionele cellen. Dit zijn cellen die het nierbekken, urineleiders en blaas ‘bekleden’. Deze vorm van kanker komt veel in de blaas voor maar kan in enkel geval ook het nierbekken treffen.
  • Wilms Tumor en Clear Cel Sarcoom van de nieren zijn types nierkanker die alleen bij kinderen voorkomen.

De rest van deze folder is uitsluitend gewijd aan niercelkanker.

Wat is de oorzaak van nierkanker (niercelkanker)?

Een kankergezwel begint met één abnormale cel. De precieze reden waarom cellen abnormaal worden is onduidelijk. Men vermoedt dat er iets is dat bepaalde genen in de cel verandert of beschadigt. Dit zorgt ervoor dat de cel abnormaal wordt en zich ongebreideld kan  vermenigvuldigen. (Zie onze folder over ‘De Oorzaken van kanker’ voor meer informatie.)

Veel mensen krijgen nierkanker zonder aanwijsbare reden. Er zijn echter bepaalde ‘risicofactoren’ die de kans op nierkanker verhogen, waaronder:

  • Leeftijd. In de meeste gevallen gaat het om mensen boven de 60. Het komt weinig voor bij mensen jonger dan 50.
  • Roken. Met vermoedt dat ongeveer een derde van alle gevallen door roken wordt veroorzaakt. Sommige chemische stoffen in tabak komen in het lichaam en uiteindelijke in de urine terecht. Deze stoffen kunnen schadelijk zijn voor de tubuli.
  • Andere schadelijke chemische stoffen. Sommige stoffen ‘van het werk’ worden geacht de kans op nierkanker de verhogen, bijvoorbeeld asbest, cadmium en sommige organische oplosmiddelen. 
  • Overgewicht. Het hormoonevenwicht kan worden verstoord bij mensen met overgewicht, en dan met name bij vrouwen, wat de kans op nierkanker kan verhogen. 
  • Nierdialyse. Mensen die langere tijd aan de dialyse zijn hebben een verhoogd risico. De heeft waarschijnlijk meer te maken met de onderliggende nierziekte die leidt tot nierfalen (zoals bepaalde soorten nierontsteking) dan met de nierdialyse zelf. 
  • Geslacht. Nierkanker komt bij mannen twee keer zo vaak voor als bij vrouwen.
  • In sommige gevallen kan er sprake zijn van genetische factoren. (Een ‘gebrekkig gen’ in sommige families kan in sommige gevallen nierkanker ‘triggeren’. Ook hebben mensen met sommige zeldzame genetische aandoeningen een grotere kans op nierkanker, bijvoorbeeld Von Hippel-Lindau syndroom, Birt-Hogg-Dube syndroom en tubereuze sclerose.)

Wat zijn de symptomen van nierkanker?

Bloed in de urine
Als het gezwel klein is kan het zijn dat je in het begin geen symptomen hebt. In veel gevallen is bloed in de urine het eerste symptoom, wat meestal pijnloos is. Het gezwel kan van tijd tot tijd gaan bloed, waardoor je afwisselend bloed in je urine hebt. (Er zijn veel andere redenen waarom er bloed in je urine kan voorkomen, bijvoorbeeld infecties van blaas of nieren, nierontsteking, nierstenen, etc. Meld dit symptoom altijd aan je arts, ook als het weer verdwijnt, om de oorzaak van de bloeding te achterhalen).

Andere symptomen
Er zijn een aantal andere mogelijke symptomen, met name als het gezwel groter wordt, waaronder:

  • Een pijnlijk of ongemakkelijk gevoel in de zij of rugzijde van de onderbuik.
  • Koorts (hoge temperatuur) en zweten.
  • Een zwelling in het gebied boven de nier.
  • Bloedarmoede wat vermoeidheid kan veroorzaken.
  • Sommige niercelkankers produceren abnormale hoeveelheden van bepaalde hormonen. Dit kan leiden tot problemen zoals:
    • Een hoge calciumspiegel in het bloed die kan leiden tot, bijvoorbeeld, meer dorst, misselijkheid, vermoeidheid en constipatie.
    • Een te hoge productie van rode bloedlichaampjes (polycytaemie).
    • Hoge bloeddruk.

Naarmate het gezwel groter wordt kan je je zwakker gaan voelen en gewicht verliezen. Als de kanker uitzaait naar andere delen van het lichaam dan kan er sprake zijn van verschillende andere symptomen.

Hoe wordt nierkanker vastgesteld en beoordeeld?

Om de diagnose te bevestigen
In de regel kan nierkanker worden vastgesteld op basis van een echo. Vaak is dit één van de eerste onderzoeken die worden uitgevoerd als je arts nierkanker vermoedt. (Het is een veilig en pijnloos onderzoek dat geluidsgolven gebruikt om afbeeldingen te creëren van organen en structuren in je lichaam. Zie onze folder over dit onderzoek voor meer informatie.)
Soms wordt intraveneuze urografie gedaan, een speciaal röntgenonderzoek om nierkanker te ontdekken. Op een gewone röntgenfoto zijn de urinewegen vaak niet goed te zien. Bij intraveneuze urografie wordt een contrastvloeistof in een ader van je arm gespoten. De kleurstof reist met het bloed mee, concentreert zich in de urine en komt via de nieren in de ureters terecht. De kleurstof houdt röntgenstralen tegen en daardoor komen nieren en urinewegen en blaas duidelijk wit in beeld. (zie aparte folder voor meer informatie over dit onderzoek).

De omvang en uitzaaiingen vaststellen
Als blijkt dat je inderdaad nierkanker hebt dan wordt verder onderzoek aangeraden om vast te stellen of de kanker is uitgezaaid, bijvoorbeeld een CT scan, een MRI scan, een röntgenfoto van de thorax (borstkas), een bloedonderzoek en andere onderzoeken. (Er zijn verschillende folders die deze onderzoeken uitgebreider beschrijven.) Deze beoordeling is bedoeld om het stadium van de kanker vast te stellen.

Het doel is om te achterhalen:
•    Hoeveel het gezwel in de nier inmiddels is gegroeid en of het geheel of gedeeltelijk door de nierwand heen is gegroeid.
•    Of de kanker is uitgezaaid naar lokale (plaatselijke) lymfeklieren.
•    Of de kanker naar andere delen van het lichaam is uitgezaaid (metastase).

Door vast te stellen in welk stadium de kanker zich bevindt, is het mogelijk om de beste behandeling te kiezen. Het geeft ook een redelijke indicatie voor de prognose. (Zie onze folder ‘Stagering en gradering van kanker’ voor meer informatie).

Wat zijn de behandelmogelijkheden bij nierkanker?

Tot de mogelijke behandelingen behoren o.a. operatief ingrijpen, radiotherapie (bestraling), vaatembolisatie en immuuntherapie. (Over het algemeen werkt chemotherapie bij nierkanker minder goed dan bij sommige andere soorten kanker. Daarom wordt het als behandeling minder vaak gebruikt). De behandeling hangt per geval af van verschillende factoren, zoals het stadium waarin de kanker zich bevindt (hoe groot het gezwel en de uitzaaiingen zijn), het precieze subtype of ‘gradatie’ van de kanker en je algehele gezondheid. Bespreek deze zaken uitgebreid met de specialist die weet wat voor tumor je hebt en de voor- en nadelen kan uitleggen van de diverse behandelmogelijkheden, de mogelijke bijwerkingen en andere bijzonderheden.

Het is ook belangrijk het doel van de behandeling te bespreken, bijvoorbeeld:

  • Behandeling kan als doel hebben de kanker te genezen. Sommige kankers kunnen worden genezen, met name als behandeling in een vroeg stadium plaatsvindt. (Artsen spreken liever van ‘remissie’ dan van ‘genezing’. Remissie betekent dat er na de behandeling geen bewijs van kanker meer is. Als je in ‘remissie’ bent, kan het zijn dat je genezen bent. In sommige gevallen keert de kanker echter na een aantal maanden of jaren terug. Daarom gebruiken artsen niet graag het woord ‘genezen’.)
  • Behandeling kan als doel hebben de kanker onder controle te krijgen. Als genezing niet realistisch is, dan is het vaak mogelijk om de groei en uitzaaiing van de kanker te beperken zodat het zich minder snel ontwikkelt. Daardoor kan het mogelijk zijn dat je een tijdlang geen last hebt van de symptomen. 
  • Behandeling kan erop gericht zijn de symptomen te verlichten. Als genezing niet mogelijk is, dan kan behandeling erop gericht zijn de omvang van de kanker te verminderen, wat symptomen zoals pijn kan verminderen. Als de kanker in een vergevorderd stadium is dan kan het zijn dat je behandelingen nodig hebt zoals voedingssupplementen, pijnstillers of andere technologieën die je helpen pijn en andere symptomen te bestrijden.

Operatief ingrijpen
Een operatie om de gehele (of soms gedeeltelijk) getroffen nier te verwijderen is de meest toegepaste behandeling. Als de kanker zich in een vroeg stadium bevindt en nog niet is uitgezaaid, dan kan deze behandeling al voldoende zijn. Ook in een later stadium kan deze behandeling worden aangeraden, mogelijk in combinatie met andere behandelingen.
In sommige gevallen wordt een operatie gebruikt om een secundaire niertumor uit, bijvoorbeeld, de lever of longen te verwijderen.

Radiotherapie
Radiotherapie (bestraling) is een behandelmethode waarbij hoog energetische straling op kankerweefsel wordt gericht. Het doodt de kankercellen of voorkomt dat ze zich verder vermenigvuldigen. (Zie onze folder over ‘Radiotherapie’ voor meer informatie.) Radiotherapie kan worden aanbevolen in combinatie met een operatie om de kankercellen die na de operatie nog aanwezig zijn te doden. Het kan worden gebruikt om de primaire kanker aan te pakken in plaats van een operatie als je algehele gezondheid slecht is. Het wordt in de regel ook gebruikt om secundaire gezwellen in botten of de hersenen te behandelen.

Vaatembolisatie
Deze behandeling kan in plaats van operatief ingrijpen worden gebruikt (bijvoorbeeld als je te zwak bent voor een operatie). Het doel van deze behandeling is het bloedvat dat het kankergezwel van bloed voorziet te blokkeren. Hiertoe wordt een katheter in een bloedvat in de lies ingebracht (een lange dunne, flexibele holle buis). Onder röntgencontrole wordt de katheter in het juiste vat gebracht, waarna er een substantie in wordt gespoten die het bloedvat afsluit. Het gezwel krijgt dan geen bloed meer en sterft af.

Immunotherapie
Deze behandeling maakt gebruik van medicijnen om het immuunsysteem te stimuleren de kankercellen aan te vallen. Bij nierkanker zijn er twee medicijnen die hiervoor vaak worden gebruikt – interferon en interleukine 2 genoemd. Andere immuuntherapieën, zoals het gebruik van bacteriën en het gebruik van monoklonale antistoffen worden onderzocht als mogelijke nieuwe behandelingen van kanker.

Wat is de prognose?

In gevallen waar de kanker zich tot één nier beperkt, er geen sprake is van uitzaaiingen en de patiënt in goede gezondheid verkeert zijn de vooruitzichten het beste. In dit soort gevallen biedt operatieve verwijdering van een aangetaste nier een goede kans op genezing. Bij veel mensen wordt nierkanker echter pas ontdekt als de kanker in een verder gevorderd stadium is. In zo’n situatie is de kans op genezing kleiner. Behandeling kan de kanker echter vaak wel afremmen.
De reactie op behandeling kan van geval tot geval verschillen. Dit heeft te maken met het precieze subtype of gradatie van de kanker. Sommige soorten nierkanker, zelfs als ze zich in een verder gevorderd stadium bevinden, reageren beter op immuuntherapie dan andere soorten.

De behandeling van kanker is een gebied dat in ontwikkeling is. Er worden voortdurend nieuwe methodes ontwikkeld en de informatie omtrent de vooruitzichten in deze folder is heel algemeen. De specialist die van jouw geval op de hoogte is kan je nauwkeuriger informatie geven over je vooruitzichten en hoe groot de kans is dat jouw soort kanker en het stadium waarin dat zich bevindt reageren op behandeling.