Nierstenen

Wat zijn nierstenen?

Nierstenen kunnen zich vormen binnen de nier, binnen de urineleider (de buis die de urine uit de nier laat lopen) of in de blaas. Ze kunnen in verschillende maten en vormen voorkomen. de grootte van nierstenen kan uiteenlopen van zeer kleine microscopische kristallen tot stenen zo groot als aardappels.

Hoe vaak komen nierstenen voor?

Hoeveel mensen last hebben van nierstenen is niet heel goed te vinden. Het aantal nieuwe gevallen binnen Europa wordt jaarlijks geschat op ongeveer 0.5%. Over een onderzoeksperiode van 20 jaar zijn 3,5 tot 5.5% van de mensen in Europa getroffen door nierstenen. Nierstenen kunnen op elke leeftijd ontstaan, maar meestal krijg je er tussen je 20e en 40e jaar last van. Bij ongeveer de helft van de mensen die nierstenen ontwikkelen zullen de nierstenen op zijn minst nog een keer terugkomen ergens in de toekomst.

Hoe vormen nierstenen zich?

De nier filtert het bloed en verwijdert overtollig water en afval waaronder chemische stoffen om urine te produceren. Urine gaat van elke nier via een buis, de urineleider genoemd, naar de blaas, en daarna uit het lichaam via de urethra, de plasbuis, als de blaas vol is. In de urine zijn veel afvalstoffen opgelost. Deze vormen organische en anorganische kristallen. Soms klonteren die kristallen aan elkaar tezamen met eiwitten en vormen een steen.

Wat zijn de symptomen van nierstenen?

In sommige gevallen ligt een niersteen in de nier en veroorzaakt deze geen problemen of symptomen. Het zou kunnen dat je je er niet van bewust bent dat er zich een steen heeft gevormd. Als er zich symptomen voordoen dan zijn dat meestal:

  • Pijn in een nier of in de nierstreek. Een steen die vastzit in een nier kan pijn veroorzaken in een kant van de buik.
  • Nierkoliek. Dit is een heftige pijn die komt en gaat en die veroorzaakt wordt door een steen die door de urineleider komt (de buis die van de nier naar de blaas loopt). De steen komt vast te zitten. De urineleider ‘knijpt’ de steen richting de blaas waardoor intense pijn veroorzaakt wordt in een kant van de buik. De pijn kan zich verspreiden in de onderbuik tot in de lies of stuit.
  • Bloed. Je kunt bloed aantreffen in je urine (de urine wordt rood), dit wordt veroorzaakt door een steen die tegen de binnenkant van de urineleider ‘aanwrijft’.
  • Infectie. Urineweginfecties komen het meest bij mensen met nierstenen voor. Infecties kunnen koorts veroorzaken, pijn bij het urineren en de frequentie van het plassen doen toenemen. 

Wat veroorzaakt nierstenen?

Onbekende oorzaak
In de meeste gevallen is er geen bekende reden waarom zich een steen ontwikkelt. De meeste stenen zijn gemaakt van calcium(kalk) dat zich bindt met oxalaat. Hoewel in de meeste gevallen de hoeveelheid calcium en andere chemische stoffen in de urine normaal is. Het is waarschijnlijker dat je een niersteen ontwikkelt als de urine geconcentreerd is.  Dit treedt vaak op als je veel lichaamsbeweging hebt, als je in een warm klimaat leeft of als je werkt in een warme omgeving waar je meer vocht verliest door zweten en minder door urine.

Onderliggende oorzaken zijn zeldzaam
In een klein aantal gevallen, is een medische aandoening de oorzaak. Vele zeldzame aandoeningen kunnen leiden tot een hoog niveau van chemische stoffen in het lichaam zoals calcium, oxalaat, urinezuur en cystine. Als het niveau van deze chemische stoffen hoog genoeg is in de urine, kunnen deze zich vormen tot nierstenen.

Medicijnen
Bij het gebruik van bepaalde medicijnen is de kans groter dat je nierstenen ontwikkelt. Voorbeelden zijn diuretica - plastabletten die de urineafscheiding bevorderen, sommige medicijnen voor chemotherapie ter bestrijding van kanker en sommige medicijnen om HIV te behandelen. Niettemin krijgen veel mensen van deze medicijnen helemaal geen nierstenen. Als je denkt dat medicatie de oorzaak van je nierstenen is neem dan eerst contact op met je arts en bespreek of je kunt stoppen en hoe je dan behandeld moet worden.

De kans dat je nierstenen ontwikkelt is groter als je:

  • Aanhoudende urineweg- of nierbekkenontsteking hebt.
  • Een nier met littekens of cysten hebt.
  • Een naaste verwant hebt die nierstenen heeft gehad.

Is onderzoek nodig?

Je hebt onderzoek nodig om een niersteen aan te tonen.
Als je symptomen heeft die er op duiden dat je een niersteen hebt, moeten er speciale röntgenfoto’s gemaakt worden en scans van de nieren en urineleiders. Deze onderzoeken hebben tot doel om een steen te ontdekken en te onderzoeken of die steen niet de loop van de urine blokkeert.

Je hebt onderzoek nodig om uit te sluiten of te bevestigen of het gaat om een onderliggende oorzaak.
Nierstenen komen vaak voor en in de meeste gevallen worden ze niet veroorzaakt door een bekende onderliggende ziekte. Niettemin worden sommige routineonderzoeken toch aangeraden om onderliggende problemen uit te sluiten. Meer in het bijzonder, wordt onderzoek aangeraden als je regelmatig terugkerend last van nierstenen hebt, wanneer je last hebt van klachten van de onderliggende aandoening, wanneer in je familiegeschiedenis een bepaalde aandoening die nierstenen kan veroorzaken voorkomt.

Onderzoek dat geadviseerd kan worden is:

  • Een bloedonderzoek om te onderzoeken of de nieren naar behoren functioneren.
  • Bloedonderzoeken om te bekijken wat het niveau is van bepaalde chemische stoffen zoals calcium en urinezuur.
  • Urineonderzoek om te bekijken of je infecties of andere chemische stoffen in je urine hebt.
  • Een analyse van een steen als die uit het lichaam komt. Om een steen op te vangen moet je door een gaasje, een theezeefje of een filter plassen.

Als de pijn minder wordt met pijnstillers, en je geen symptomen hebt die er op kunnen wijzen dat er zich complicaties voordoen (dit is meestal het geval), dan kan alle onderzoek poliklinisch gebeuren. Niettemin worden sommige mensen toch opgenomen in het ziekenhuis voor sterkere pijnstillers en onderzoek.

Wat zijn de mogelijke complicaties van nierstenen?

Complicaties bij nierstenen zijn zeldzaam (ook al is de pijn soms zeer hevig). Soms kan een grote steen de stroom van de urine door de urineleider in zijn geheel blokkeren. Dit kan leiden tot een infectie of een beschadiging aan de nier. Meestal wordt een grote steen ontdekt door röntgenfoto’s of scans zodat de afsluiting kan worden opgespoord en de steen kan worden verwijderd.

Wat is de behandeling bij nierstenen?

De gangbare situatie
De meeste stenen die nierkolieken veroorzaken zijn klein en verlaten het lichaam tijdens het plassen binnen een paar dagen. Je moet veel drinken (water) om een goede urinestroom te stimuleren. Sterke pijnstillers zijn vaak nodig om de pijn te verminderen totdat de steen het lichaam verlaten heeft. Normaal gesproken is er geen verdere behandeling nodig.

Sommige stenen die zich in de nier vormen en daar blijven veroorzaken geen symptomen of enige schade. Ze verdwijnen vanzelf als ze klein zijn.

In sommige gevallen
Sommige stenen kunnen vast komen te zitten in de urineleider of in de nier en veroorzaken aanhoudende symptomen of problemen. Er bestaan verschillende behandelmogelijkheden zoals:

  •  Extracorporale (uitwendige) shockwave-therapie ofwel vergruizing. Deze vorm van behandeling maakt gebruik van schokgolven met een hoge energie die worden gericht op de stenen vanuit een machine buiten je lichaam die de stenen kapot maakt. Daarna kun je de stukjes steen gewoon lozen via de urine.
  • Percutane nefrolithotomie – dat is niersteenverwijdering via een scoop die door de huid in de buik wordt ingebracht. Deze methode wordt gebruikt wanneer de stenen niet geschikt zijn voor vergruizing. De steen wordt via de scoop vergruisd en deeltjes van de steen worden met de scoop verwijderd. Deze procedure wordt meestal gedaan onder een plaatselijke verdoving.
  • Ureteroscopie is een andere behandeling die gebruikt kan worden. Hierbij wordt een dunne telescoop via urinebuis en blaas in de urineleider gebracht. Wanneer de steen gevonden is wordt een laser (of een andere vorm van energie) gebruikt om de steen te breken. Deze techniek is geschikt voor de meeste typen stenen.
  • De steen kan verwijderd worden door middel van een traditionele operatie waar de huid opengesneden moet worden om toegang te bieden aan de urineleider en de nier. Dit is alleen noodzakelijk in een zeer klein aantal gevallen waar bovenstaande methoden of nieuwere methoden niet effectief zijn of niet mogelijk zijn. Dit zou de methode kunnen zijn wanneer je een zeer grote steen in je nier hebt.

Een andere methode voor een steen die uitsluitend bestaat uit urinezuren (ongeveer 1 op de 20 stenen) is om deze op te lossen. Dit kan bewerkstelligd worden door veel vloeistoffen te drinken waarmee je de urine basisch maakt, in combinatie met medicijnen.

Wat kan ik doen om te voorkomen dat een niersteen terugkeert?

Ongeveer de helft van de mensen die een niersteen ontwikkelen, ontwikkelt er nog een binnen 10 jaar. Soms kan de vorming van stenen voorkomen worden. Onder andere door:

Drink ruim voldoende
Als je een steen hebt gehad is het minder waarschijnlijk dat een niersteen terugkeert wanneer je genoeg vloeistof, voornamelijk water, drinkt gedurende de hele dag (en nacht). Het doel is de urine minder geconcentreerd te maken (ongeconcentreerde urine is helder – bijna wit – van kleur, terwijl geconcentreerde urine donkergeel is). Om dit te bewerkstelligen, moet je genoeg drinken, tussen de 2 en 3 liter per dag (tenzij je dokter iets anders adviseert als je al andere medische problemen hebt). Als je werkt of leeft in een warme omgeving, zou je nog meer moeten drinken.

Andere adviezen
Voor de weinigen die een hoog niveau van bepaalde chemische stoffen in het lichaam hebben kunnen er andere specifieke adviezen gegeven worden. Bijvoorbeeld:

  • een diëtist kan mensen met calciumoxalaat stenen adviseren om de hoeveelheid oxaalzuur in het dieet te verminderen. Voedingsmiddelen als rabarber, koffie en spinazie bevatten veel oxaalzuur.
  • Urinezuurstenen kunnen voorkomen worden met een medicijn.
  • Een specialist kan andere adviezen geven bij zeldzamere aandoeningen die nierstenen veroorzaken.