Obesitas

Ook wel genoemd: 
Overgewicht

Ben jij dik of heb je overgewicht?

Queteletindex of body mass index (BMI)
Je body mass index (BMI) is een goede maatstaf om te schatten hoeveel van je lichaam uit vet bestaat. Dit wordt berekend met een verhouding tussen je gewicht en je lengte. Je kunt je BMI uitrekenen door je gewicht (in kilo’s) te delen door het kwadraat van je lengte (in meters).

Dus als je 70 kg weegt en 1.75 meter lang bent, dan is je BMI 70 / 1.75 x 1.75, of 22.9. Je arts of praktijkassistente kan je meten en wegen en zo je BMI berekenen.

BMI Classificatie Gezondheidsrisico
Minder dan 18.5 Ondergewicht Klein gezondheidsrisico
18.5 tot 24.9 Ideaal Normaal
25 tot 29.9 Overgewicht Matig verhoogd gezondheidsrisico
30 tot 39.9 Dik Hoog gezondheidsrisico
40 en meer Erg dik Heel hoog gezondheidsrisico

Tailleomvang
Het gezondheidsrisico is hoger als het overtollige vet rondom je taille en in je buik zit ('appel-vormig'), zit het meer rond je heupen en bovenbenen ('peer-vormig') dan zijn de risico’s minder. In de regel is een tailleomvang van 102 cm of meer voor mannen (92 cm voor Aziatische mannen) en 88 cm of meer voor vrouwen (78 cm voor Aziatische vrouwen) een aanzienlijk gezondheidsrisico.
Om kort te gaan, hoe zwaarder je bent, hoe langer je het overtollige gewicht meedraagt, hoe meer vet je rondom je taille hebt, des te groter het gezondheidsrisico.

Hoe vaak komen obesitas en overgewicht voor?

Meer dan de helft van de volwassenen in Nederland is zwaarder dan het ideaalgewicht (gezond gewicht).  Ongeveer 40% heeft echt overgewicht, en dan nog eens 20% is echt te dik – ongezond dik. Obesitas is de medische term voor overgewicht. In de rijke westerse landen is het aantal mensen met overgewicht nog steeds toenemend. En ook in Nederland hebben we sinds 1980 alleen maar een toename van overgewicht gezien – en nog steeds, vooral ook bij kinderen en jonge mensen.

Wat zijn de voordelen van gewichtsverlies?

Het is moeilijk om precies te bepalen in hoeverre de 'levenskwaliteit' verbetert, als je wat gewicht verliest. Veel mensen voelen zich beter en hebben meer energie. Sommige mensen constateren een verbetering van hun gevoel van eigenwaarde.

Er zijn ook onmiskenbare gezondheidsvoordelen in het verliezen van gewicht. Veel ziekten komen vaker voor bij mensen die dik zijn of overgewicht hebben, en de kans om deze ziekten te krijgen wordt kleiner als je wat gewicht verliest. Het gaat hierbij om suikerziekte, hoge bloeddruk, hartinfarct, hartproblemen, bepaalde soorten kanker, artritis in de rug of benen, galstenen, menstruatieproblemen, urine-incontinentie, ademhalingsproblemen, zwangerschapscomplicaties en depressie.
Bovendien komt voor mensen die dik zijn of overgewicht hebben een groot deel van de gezondheidsvoordelen voort uit het verliezen van de eerste 5-10% van het gewicht. Dit is vaak ongeveer 5-10 kg. Gemiddeld, als je (te) dik bent, en je vermindert je gewicht met 10%:

  • heb je veel minder kans om de bovenstaande aandoeningen, zoals suikerziekte, te krijgen.
  • als je al een hoge bloeddruk, artrose, of suikerziekte hebt, dan is de kans groot dat deze aandoeningen hierdoor verbeteren. Als je medicijnen inneemt voor deze problemen, dan zul je waarschijnlijk de dosis kunnen verlagen. 
  • wordt je kans om te overlijden op een bepaalde leeftijd met ongeveer 20% verminderd. Dat komt voornamelijk doordat je minder kans hebt te overlijden aan hartziekten, hartinfarct, suikerziekte of met obesitas verbonden soorten kanker.

Wat is de oorzaak van overgewicht of obesitas?

In bepaalde opzichten klinkt de oorzaak eenvoudig. Er is gewichtstoename als de hoeveelheid energie in voedsel en dranken groter is dan de hoeveelheid energie die gebruikt wordt. De energie uit eten en drinken die je niet gebruikt wordt omgezet in vet en opgeslagen in het lichaam.
Er bestaat een verkeerde aanname dat, als je overgewicht hebt of dik bent, je een trage stofwisseling zou hebben. Als je dik bent of overgewicht hebt, heb je feitelijk een normale, of zelfs snel werkende stofwisseling. (want je gebruikt meer energie door het dragen van het overtollige gewicht).
De redenen waarom de 'binnenkomende energie' soms niet in evenwicht is met de 'gebruikte energie', en tot gewichtstoename leidt, zijn de volgende:

Inname van eten en drinken
In Nederland zijn er heel veel plaatsen waar je eigenlijk op alle uren van de dag en de nacht voedsel kan vinden. Veel voedsel dat we eten zijn etenswaren die de meeste energie bevatten (voedsel met vet en suiker). Hoewel ons lichaam ons een gevoel van verzadiging geeft, kunnen we dit gevoel gemakkelijk negeren als we plezier hebben in lekker eten. Om kort te gaan: veel mensen eten eenvoudigweg meer dan hun lichaam nodig heeft.
En ook niet vergeten: alcohol bevat veel calorieën, en zware drinkers hebben vaak overgewicht.

Activiteit en lichaamsbeweging
Nog steeds zijn er veel mensen die niet voldoende lichamelijke beweging nemen. Er zijn minder mensen met werk dat veel energie vergt dan vroeger. De verscheidenheid in arbeidbesparende apparaten en gadgets in de meeste huizen, en het overmatig gebruik van auto’s, betekent dat de meeste mensen veel minder energie gebruiken dan de vorige generaties. De gemiddelde Nederlander kijkt 26 uur per week TV, en bij sommigen is dat zelfs meer.
Men denkt dat een gebrek aan lichamelijke activiteit bij veel mensen de oorzaak is van de stijging van obesitas in de afgelopen jaren.

Erfelijkheid
Je hebt meer kans om dik te worden als één of beide ouders dat zijn.  Dit is waarschijnlijk gedeeltelijk te wijten aan de slechte eetgewoonten die je van te veel etende ouders leert. Sommige mensen erven echter een neiging tot overmatig eten, en het probleem is dus voor hen gedeeltelijk genetisch.
Men begrijpt niet helemaal hoe deze 'genetische factor' werkt. Het heeft iets te maken met de controle op de eetlust. Wanneer we eten worden er door bepaalde hormonen en hersenstoffen signalen uitgezonden naar delen van de hersenen, om aan te geven dat we genoeg hebben en moeten stoppen met eten. Het zou kunnen zijn dat deze eetlustcontrole en het gevoel van verzadiging bij sommige mensen defect is, of niet zo goed werkt als bij anderen.
Als je de neiging om te veel te eten erft, dan hoef je niet noodzakelijkerwijs overgewicht te ontwikkelen of (te) dik te worden. Je kunt leren je eetlust te beheersen, manieren vinden om je eetlust te weerstaan, om goed te letten op wat je eet en je kunt regelmatig bewegen. Het is wel waarschijnlijk dat je meer je best moet doen om op (gezond) gewicht te blijven dan anderen of meer je best moet doen om gewicht te verliezen.

Medische problemen
Bij minder dan 1% (!) van de dikke mensen gaat het om een 'medische' oorzaak. Oorzaken zoals de ziekte van Cushing of een traag werkende schildklier zijn zeldzame oorzaken van gewichtstoename. Sommige medicijnen zoals  corticosteroïden, sommige antidepressiva, sulfonylureum en natriumvalproaat kunnen bijdragen aan de gewichtstoename. Als je stopt met roken kan je eetlust toenemen.

Hoe kan ik gewicht verliezen?

Een andere brochure uit deze serie 'Afvallen – hoe minder je gewicht' geeft nadere bijzonderheden. Maar hier toch een korte samenvatting van de belagnrijkste principes bij het afvallen:

Motivatie is beslissend
Geen enkel vermageringsplan kan werken als je niet echt wilt afvallen. MIsschien heb je helemaal niet het gevoel dat overgewicht of obesitas een probleem is voor jou, en heb je weinig motivatie om af te vallen. Dat is goed, zolang je de gezondheidsrisico’s goed begrijpt.Huidige voedselinname

Het is goed om na te gaan wat en hoeveel je momenteel eet. Een schatting is vaak onjuist. Het is daarom efficiënter om een gedetailleerd verslag te maken van de hoeveelheden voedsel en drinken die je gemiddeld in een week neemt. Je kunt dit met een gewichtsconsulent of diëtist bespreken. Je kunt dan het aantal calorieën, dat je tijdens een gewone week eet, uitrekenen. Het is eigenlijk heel simpel: om gewicht te verliezen moet je minder eten dan voorheen.

Een gezond en evenwichtig dieet
Een andere folder in deze serie, 'Gezond eten' , geeft nadere bijzonderheden. Gezond eten betekent met gezond verstand bewuste keuzes maken. Gebruik daarbij de 5 regels van de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum.

  1. Eet gevarieerd.
  2. Eet niet te veel en beweeg. 
  3. Gebruik minder verzadigd vet. 
  4. Eet volop groente, fruit en brood
  5. Als je vlees eet, dan is mager vlees, of gevogelte, zoals kip, het beste. 
  6. Probeer geen zout aan het voedsel toe te voegen, en vermijd te zout voedsel.

Het beste is om drie maaltijden per dag te eten, ontbijt inbegrepen. Eet elke maaltijd langzaam. Sla geen maaltijden over. Door maaltijden over te slaan krijg je meer honger, ga je vaker aan voedsel denken en is er meer kans dat je ‘s avonds te veel gaat eten.  Neem geen snacks tussen de maaltijden door. Verminder de alcoholconsumptie als je veel drinkt.

Lichaamsbeweging
Als het mogelijk is, neem je dan voor om minstens 60-90 minuten, minstens 3 dagen per week, matige lichaamsbeweging te doen (alle volwassenen zouden minstens 5 dagen per week 30 minuten moeten proberen te bewegen. Bij overgewicht is het raadzaam om langer te bewegen als je gewicht wilt verliezen). Matige lichamelijk activiteit omvat: stevig lopen, joggen, dansen, zwemmen, badminton, tennis, etc.. Probeer bovendien tijdens je dagelijkse routine te bewegen, gebruik bijvoorbeeld de trap in plaats van de lift, loop of fiets naar het werk of school, etc. Zie de aparte folder 'Lichaamsbeweging voor gezondheid’ voor nadere bijzonderheden.

Wees realistisch
Sommige mensen hebben een 'perfect' gewicht als doelstelling. Stel je je streefgewicht objectief te laag, dan kun je ontmoedigd raken door de teleurstellende resultaten en het opgeven. Zoals eerder gezegd heb je het meeste voordeel van de eerste 5-10% gewichtsverlies (vaak ongeveer 5-10 kg). Het is verder zo dat een dieet 3-4 maanden volgen het beste haalbaar is voor de meeste mensen. Langer lukt vaak niet. Het is moeilijk om daarna nog gemotiveerd te blijven. Een gewichtverlies van 5 kg wordt als een goed resultaat beschouwd. Een gewichtsverlies van 10 kg is uitstekend.

Geleidelijk aan gewicht verliezen
Het is beter niet al te snel te vermageren. Als je meer dan een kilo per week afvalt, dan is er kans dat je meer spierweefsel dan vet verliest.  Het beste is een gemiddeld gewichtsverlies van ½-1 kg per week. Daarvoor moet je 500-1000 calorieën per dag minder eten dan vóór het dieet. Als je dit drie maanden lang doet zul je 6-12 kg verliezen. Raak niet ontmoedigd als je soms even wat in gewicht aankomt of als je gewicht een tijdje ‘stilstaat’. Kijk naar het gemiddelde resultaat over meerdere maanden.

Depressie of andere geestelijke gezondheidsproblemen

Deze aandoeningen kunnen er de oorzaak van zijn dat je gaat eten om je lekker te voelen of zelfs binge-eating gaat krijgen (zie onzefolder ‘Eetstoornissen’ voor meer informatie hierover). Daardoor kun je in gewicht aankomen, waardoor je nog gedeprimeerder raakt, etc. Consulteer je arts als je vermoed een depressie te hebben of andere geestelijke gezondheidsproblemen. De behandelingen zijn vaak efficiënt.

Nog wat algemene punten

De eerste kilo gaat het gemakkelijkst. Dat komt omdat je in het begin zowel water als vet verliest. Het is belangrijk je ervan bewust te zijn dat de eerste kilo gemakkelijk gaat, maar dat het gewichtsverlies daarna gewoonlijk langzamer gaat. Regelmatig wegen, en ondersteuning door een voedingsspecialist of diëtist kan goed doen.
De speciale diëten, waarvoor veel publiciteit wordt gemaakt, zijn vaak niet efficiënt. De reden hiervan is dat, als je na je gewichtsverlies weer in je oude eetgewoonten terug valt, het gewicht er onmiddellijk weer bijkomt. Vaak gaat het niet om een speciaal dieet, maar om verandering van gewoonten naar een normaal, gezond, evenwichtig dieet, voorgoed.

Medische behandelingen

Medicijnen om te helpen gewicht te verliezen kunnen in sommige gevallen een optie zijn. Ze kunnen helpen, maar het zijn geen wondermiddelen, en je zult toch minder moeten eten. Artsen krijgen richtlijnen t.a.v. de omstandigheden waarin ze deze medicijnen voor kunnen schrijven. Counselling of coaching is soms nuttig, dit kunje privé doen of in groepsverband. Hierbij kun je vaak informatie krijgen over de volgende onderwerpen:

  • Hoe kies je maaltijden met minder vet en calorieën.
  • Hoe leer je de aanwijzigen herkennen en weerstand te bieden aan de neiging te willen eten terwijl je geen honger hebt. 
  • Tips t.a.v. van vermindering van de hoeveelheid en het aantal maaltijden. 
  • Hoe je langzamer kunt eten. 
  • Hoe je eten van andere activiteiten kunt scheiden, zoals eten voor de TV.
  • Operatie is een optie als je heel erg dik bent (maagbandje bv.). De resultaten zijn meestal goed.

Het gewicht op peil houden

Veel mensen verliezen gewicht maar aan het einde van het 'dieet' komt het er weer bij. Om het gewicht op peil te houden, is het van vitaal belang dat je een blijvende verandering in je levenshouding en je leefstijl aanbrengt. Dit betekent gewoonlijk:

  • Een gezond dieet houden.
  • Regelmatig lichaamsbeweging nemen, als dat mogelijk is. 
  • Waar mogelijk, de verandering voor het hele gezin doorvoeren. Het is moeilijk voor één gezinslid anders boodschappen te doen of te koken. Het beste is dat het hele gezin overstapt op een gezond dieet.
  • Deze maatregelen betekenen niet dat je minder van het voedsel gaat genieten. Het kan echter een poosje duren voordat men geleerd heeft om van andere voeding en recepten te genieten. 
  • Sommige mensen hebben meer steun nodig om hun gewicht op peil te kunnen houden, dan toen ze feitelijk op dieet waren. Kijk ook of er hulp of ondersteuning bij jou in de buurt is waarop je kunt terugvallen.