Ontsteking van het hartzakje

Ook wel genoemd: 
Pericarditis

Wat is het pericard en wat is pericarditis?

Het pericard is een kleine ‘zak’, die de buitenkant van het hart bedekt. Het helpt het hart op zijn plek te houden en zorgt ervoor dat het hart niet door je borstkas beweegt als jij beweegt. Het pericardium heeft een binnen- en een buitenlaag. Er bevindt zich een dunne laag vocht tussen deze twee lagen.

Pericarditis betekent een ontsteking van het pericard, het vlies rondom het hart.

Wat zijn de oorzaken van pericarditis?

Virusinfectie
In de meeste gevallen wordt pericarditis veroorzaakt door een virusinfectie. Er zijn verschillende mogelijke boosdoeners, waaronder: coxsackievirussen, echovirussen, adenovirussen, de bof en virussen die hepatitis veroorzaken.

Andere oorzaken
Andere mogelijke oorzaken, die zeldzaam zijn, zijn o.a.:

  • Infectie met een bacterie. Hierdoor vormt zich vaak pus tussen de twee lagen van het pericard. De infectie komt vaak vanuit nabijgelegen weefsel, zoals een hartinfectie of een wondinfectie na een hartoperatie. In een enkel geval kan syfilis of een schimmel de boosdoener zijn.
  • Tuberculose (TBC), vaak als onderdeel van een grotere TBC-infectie in de longen en/of in andere delen van het lichaam. 
  • Uremische pericarditis. Dit is een ontsteking die wordt veroorzaakt door afvalproducten in de bloedbaan bij mensen met een onbehandeld nierfalen.
  • Na een blessure, bijvoorbeeld een steekwond of klap op de borstkas.
  • Hartaanval (myocardinfarct). Het pericard kan ontstoken raken als nabijgelegen weefsel is ontstoken als gevolg van een hartaanval. 
  • Ontstekingen die verschillende delen van het lichaam kunnen treffen kunnen ook het pericard treffen, bijvoorbeeld reumatoïde artritis, scleroderma, polyarteritis nodosa en systemische lupus erythematosus (SLE of lupus).
  • Radiotherapie (bestraling) om kanker in de borstkas te behandelen.
  • Kanker die is uitgezaaid naar het pericard vanuit een ander deel van het lichaam.

Idiopatische pericarditis
In veel gevallen kan er geen oorzaak worden ontdekt. Dit heet idiopatische pericarditis. Veel gevallen worden waarschijnlijk veroorzaakt door een virusinfectie die echter niet kan worden geïdentificeerd, c.q. aangetoond.

Wat zijn de symptomen van pericarditis?

Symptomen van virale en idiopatische pericarditis
De typische symptomen zijn pijn in de borst en koorts. De pijn bevindt zich meestal in het midden van de borstkas of net links van het midden. Het is een scherpe en stekende pijn. Soms is het een aanhoudende pijn. De pijn kan uitstralen naar de nek en/of schouders. De pijn wordt meestal erger als je diep inademt, slikt, hoest of gaat liggen. Het kan minder worden als je gaat zitten of voorover leunt.

Symptomen van andere oorzaken van pericarditis
Deze kunnen lijken op die bij virale pericarditis. Maar er kan, afhankelijk van de oorzaak, sprake zijn van verschillende andere symptomen.

Wat zijn de mogelijke complicaties van pericarditis?

Er zijn zelden complicaties. Indien toch, dan kunnen mogelijke complicaties zijn:

Ophoping van vocht
In veel gevallen hoopt zich een kleine hoeveelheid vocht op tussen de twee lagen van het pericard. Dit staat bekend als pericardiale effusie. Een kleine hoeveelheid vocht is geen probleem en verdwijnt meestal naarmate de ontsteking afzakt. Als er echter een grotere hoeveelheid vocht is, dan kan dat druk gaan uitoefenen op het hart. Dat kan ervoor zorgen dat het hart zich niet goed met bloed kan vullen. Dit kan levensbedreigend zijn als het vocht niet snel wordt verwijderd.

Constrictieve pericarditis
Dit is een weinig voorkomende aandoening die kan voorkomen als het pericard langere tijd geïnfecteerd is. Het pericard wordt dikker en trekt zich rond het hart samen. Dit is ernstig en kan het functioneren van het hart beïnvloeden.

De symptomen van beide complicaties zijn o.a. kortademigheid die steeds erger wordt. In het geval van een teveel aan vocht kan de kortademigheid binnen minuten of uren opkomen. Als dat gebeurt, waarschuw dan met spoed een dokter.

Hoe wordt pericarditis vastgesteld?

Als het hart met een stethoscoop wordt beluisterd, kan hij of zij een geluid horen dat typerend is voor pericarditis. Het is een schrapend geluid dat zich echter niet in alle gevallen voordoet.

Andere aandoeningen kunnen symptomen veroorzaken die lijken op die van pericarditis. Daarom kan het nodig zijn ander onderzoek te doen om de juiste diagnose te stellen en andere oorzaken uit te sluiten.

  • Een elektrocardiogram (ECG). Hierbij wordt de elektrische activiteit van het hart gemeten. In sommige gevallen laat pericarditis een karakteristiek patroon zien.
  • Een echocardiogram is een ultrageluidscan van het hart. Het laat de structuur van het hart en van het omliggende weefsel zien. Op deze manier kan worden bekeken of zich vocht heeft opgehoopt tussen de twee lagen van het pericard.
  • Andere mogelijke onderzoeken zijn een MRI-scan of een CT-scan. Dit gebeurt met name wanneer de aanwezigheid van een andere oorzaak dan een virusinfectie wordt vermoed. 
  • Als zich veel vocht ophoopt dan kan wat van dat vocht met een injectienaald worden afgetapt om te worden onderzocht op de aanwezigheid van infecties zoals TBC.

Wat is de behandeling van pericarditis?

Behandeling van virale of idiopatische pericarditis
Pijnstillers verminderen de pijn. Als de pijn heftig is, kunnen corticosteroïden worden gebruikt om de ontsteking te remmen. In de meeste gevallen gaan de pijn en ontsteking binnen een paar weken weg.

Behandeling van andere oorzaken en complicaties
De behandeling hangt af van de oorzaak, bijvoorbeeld tuberculostatica bij TBC, antibiotica bij bacteriële infecties, intensieve dialyse bij uremische pericarditis, etc. Als er sprake is van een grote vochtophoping, dan moet het vocht worden verwijderd met een injectienaald. In het geval van constrictieve pericarditis moet de verdikking operatief worden verwijderd.

Wat is de prognose?

De meeste mensen met virale of idiopatische pericarditis genezen binnen een paar weken volledig en zonder complicaties. In sommige gevallen komen de symptomen echter zo nu en dan terug.

Pericarditis als gevolg van een hartaanval of kwetsuur van de borstkas verdwijnt meestal binnen één of twee weken. De prognose in andere gevallen (uremisch, bacterieel, TBC, etc.) hangt af van de ernst van de onderliggende oorzaak.