Osteomalacie

Wat is osteomalacie?

Osteomalacie komt alleen voor bij volwassenen. Bij kinderen, waar de botgroei nog in gang is wordt dezelfde aandoening rachitis (of Engelse ziekte) genoemd. (Er is een aparte folder over rachitis). Osteomalacie is een aandoening die botten en spieren treft. Normaal gesproken worden botten sterk door de mineralen calcium en fosfaat. Bij osteomalacie is er niet genoeg mineraalafzetting in de botten, dus zijn ze te zacht en gevoeliger voor pijn en breuken.

Osteomalacie is niet het zelfde als osteoporose. Bij osteoporose zijn de botten ‘dunner’ wat betekent dat er minder bot (-weefsel) is, maar de hoeveelheid aan mineralen (de samenstelling van de mineralen) in de botten is normaal. (Zie aparte folder over ‘Osteoporose’ voor meer informatie).

Wat veroorzaakt osteomalacie?

De meest voorkomende oorzaak is een tekort aan vitamine D. Het is vitamine D wat het botopbouwproces reguleert en de manier waarop het lichaam met calcium en fosfaat omgaat. Een tekort van vitamine D komt eigenlijk best vaak voor, maar alleen als het ernstig of langdurig is kan het resulteren in osteomalacie. Het tekort aan vitamine D leidt ook tot zwakte van de spieren wat een onderdeel is van osteomalacie.

Vitamine D komt voornamelijk uit zonlicht en deels uit eten. Het meeste van onze vitamine D wordt gemaakt door het lichaam zelf wanneer de zon direct op de huid schijnt. Mensen kunnen een tekort hebben aan vitamine D als ze te veel tijd binnen doorbrengen of zich bedekken als ze buiten zijn. Het probleem is erger in koude klimaten en voor mensen met een donkere huid omdat het effect van de zon op de huid dan minder is. Enig vitamine D wordt opgenomen uit bepaalde soorten eten: lever, vette vis (zoals haring, sardientjes, forel, zalm, tonijn en makreel) en eigeel. Een eetpatroon met weinig van dit soort eten zal ook bijdragen aan een tekort aan vitamine D – maar de belangrijkste oorzaak van het probleem is een tekort aan zonlicht op de huid.

Osteomalacie kan ook veroorzaakt worden door enkele medische aandoeningen die de manier waarop het lichaam vitamine D of calcium verwerkt aantasten. Enige voorbeelden zijn:

  • Aandoeningen die het opnemen van eten en vitaminen van de darm aantasten, zoals bij coeliakie en de ziekte van Crohn.
  • Sommige typen lever- of nierziekten (omdat de lever en nieren betrokken zijn bij het verwerken van vitamine D).
  • Medicijnen die vitamine D afbreken: carbamazepine, phenytoine, primidon en barbituraten.
  • Sommige zeldzame aandoeningen die de botmineralisatie aantasten. Dit zijn sommige erfelijke aandoening als ook een aluminiumvergiftiging.

Hoe vaak komt osteomalacie voor?

We weten niet precies hoe vaak het voorkomt. Het wordt mogelijk te weinig gediagnostiseerd of niet genoeg herkend door mensen die wel symptomen hebben zoals botpijn. We weten dat vitamine D-tekort (wat tot osteomalacie kan leiden) vaker voorkomt in Nederland dan we zo zouden denken. Het komt met name zeer veel voor bij Zuid-Aziatische mannen, maar ook bij andere migranten. Specifiek voor Nederlanders zijn geen cijfers bekend. Wel is bekend dat in Europa in de winter bij wel 40% van de mensen osteomalacie voorkomt, behalve in Scandinavië waar veel vette vis gegeten wordt.

Wie krijgt osteomalacie?

Meestal krijgen mensen osteomalacie omdat ze een ernstig tekort hebben aan vitamine D en de groepen van mensen die het meeste het risico op dit probleem lopen zijn:

  • Zwangere of borstvoeding gevende vrouwen (omdat veel van hun vitamine D naar de baby gaat).
  • Mensen die zeer weinig zonlicht op hun huid krijgen zoals degene die veel binnen blijven of zich helemaal bedekken als ze naar buitengaan, bijvoorbeeld door het dragen van een sluier.
  • Mensen met een donkere huid (omdat minder zonlicht door hun huid gaat) of mensen van Zuid-Aziatische origine.
  • Mensen met een familiegeschiedenis van vitamine D-tekort.
  • Mensen met een vegetarisch of veganistisch eetpatroon.
  • Mensen met aandoeningen die de wijze waarop het lichaam met vitamine D omgaat aantast, zoals diegenen met coeliakie, de ziekte van Crohn en sommige lever- en nieraandoeningen.
  • Mensen die bepaalde medicijnen gebruiken als: carbamazepine, phenytoine, primidon of barbituraten.

Wat zijn de symptomen van osteomalacie?

Soms zijn de symptomen van osteomalacie heel vaag met een algemeen niet goed voelen en pijn. Een veel voorkomend symptoom is botpijn wat geleidelijk opkomt en aanwezig blijft. Deze pijn is vaak in de lage rug en heupen maar in ernstige gevallen kunnen alle botten pijn doen.
Andere symptomen zijn:

  • Botgevoeligheid – botten voelen pijnlijk tot drukkend (vaak opvallender in de ribben of scheenbenen).
  • Spierzwakte vaak opgemerkt bij het traplopen of opstaan van de grond of uit een lage stoel. Soms lopen mensen met osteomalacie ‘waggelend’ vanwege de spierzwakte.

Hoe wordt osteomalacie gediagnosticeerd?

Altijd wordt gekeken naar je medische geschiedenis, familiekenmerken, symptomen of leefstijl. Bloedonderzoeken kunnen behulpzaam zijn bij de diagnose. Bloed kan onderzocht worden op het gehalte vitamine D, wat bij osteomalacie verlaagd is. Ook kunnen bloedonderzoeken problemen met de lever ontdekken of botten kunnen een veranderingen tonen die wijzen op osteomalacie. Soms zie je osteomalacie op een röntgenfoto, maar meestal is een dergelijke foto niet nodig voor de diagnose.

Meestal zijn de symptomen en de bloedonderzoeken duidelijk genoeg om de diagnose te stellen. Extra onderzoek kan nodig zijn als de oorzaak van de osteomalacie betwijfeld wordt of als er andere vitaminen- of mineralentekorten zijn. Als je bijvoorbeeld een anemie (bloedarmoede) hebt zal je bloedonderzoek moeten laten doen op coeliakie. Meer onderzoek is soms nodig als je een andere medische aandoening hebt die aan de osteomalacie bijdraagt.

Hoe wordt osteomalacie behandeld?

Noot: als je zwanger bent of borstvoeding geeft, zie het volgende deel van de tekst.

De gebruikelijke behandeling is om vitamine D-supplementen te slikken. Zelden, als osteomalacie niet alleen gevolg is van een vitamine D-tekort kan ook andere behandeling nodig zijn. Vitamine D wordt meestal genomen in de vorm van ergocalciferol of calciferol. De dosering van ergocalciferol wordt geschreven in eenheden, bekend als internationale eenheden of IE.
Sommige mensen gebruiken microgrammen in plaats daarvan, wat niet hetzelfde is als eenheden. Er zijn verschillende manieren voor het nemen van vitamine D, die zijn:

Injectie
Een enkele injectie vitamine D heeft tot zes maanden effect. Dit is een zeer effectieve en makkelijke behandeling. Het is bruikbaar voor mensen die het niet prettig vinden om medicijnen te slikken of die hun medicatie vaak vergeten.

Tabletten of vloeistof met een hoog gehalte vitamine D. 
Er zijn verschillende sterkten beschikbaar en een dosis kan dagelijks, wekelijks of maandelijks ingenomen worden. Dit zal afhangen van je situatie en welke behandelingsrichtlijnen je arts aanhangt. Laat je arts je goed de instructies voor inname uitleggen, want bij hoge doses vitamine D is het belangrijk om je medicijnen op de juiste wijze in te nemen. Het voordeel van deze hoge doseringen is dat het tekort snel verbetert – wat fijn is als je vervelende klachten hebt.

Tabletten, poeders of vloeistoffen met een standaard dosering vitamine D. 
Deze moeten elke dag gedurende 12 maanden genomen worden om er voor te zorgen dat het lichaam het tekort aan vitamine D ‘inhaalt’. Dit is een vrij langzame methode voor aanvulling van vitamine D, maar het is wel heel geschikt voor preventie of wanneer een hogere dosering niet gebruikt kan worden. Een nadeel van deze medicijnen is dat ze of calcium of andere vitaminen bevatten, wat ze een sterke smaak geeft die sommige mensen niet prettig vinden.

Noot: in bepaalde situaties is extra aandacht voor de suppletie van vitamine D nodig:

  • Als je bepaalde andere medicijnen neemt zoals: digoxine of thiazide-diuretica als bendroflumethiazide. In deze situatie moet je hoge doses van vitamine D vermijden en de toediening van digoxine moet goed in de gaten gehouden worden. 
  • Als je andere medische aandoeningen hebt zoals: nierstenen, sommige nierziekten, leveraandoeningen of hormonale aandoeningen. Er kan specialistisch advies nodig zijn.
  • Vitamine D zou niet genomen moeten worden door mensen die hoge calciumwaarden of bepaalde soorten kanker hebben.
  • Je kan meer dan de gebruikelijke dosis nodig hebben als je bepaalde medicijnen neemt die vitamine D beïnvloeden. Dit zijn: carbamazepine, phenytoine, primidon en barbituraten.

Als je zwanger bent of borstvoeding geeft

Het is vooral belangrijk om osteomalacie te behandelen als je zwanger bent of borstvoeding geeft. Dit is zowel voor de gezondheid van de moeder als de baby. Zit de baby nog in de baarmoeder dan krijgt het kindje vitamine D van de moeder. Dus, als een vrouw osteomalacie heeft, is behandeling essentieel om te voorkomen dat de baby een vitamine D-tekort krijgt, wat de groei en ontwikkeling kan aantasten.

De behandeling van osteomalacie bij zwangere en zogende vrouwen is dan ook het gebruiken van vitamine D. Maar de doses die gebruikt wordt ligt lager dan voor vrouwen die niet zwanger zijn of borstvoeding geven, om er zeker van te zijn dat de baby ook weer niet te veel vitamine D binnen krijgt. De juiste dosering vitamine D is controversieel onder artsen. Vaak wordt een dosering van 1000 eenheden dagelijks (25 microgram dagelijks) voorgeschreven. Dit is een veilige dosis voor de baby, maar het kan een vrij lage dosis zijn voor de moeder. Er is enig onderzoek dat suggereert dat er een hogere dosis gebruikt kan worden, maar het wachten is op duidelijke richtlijnen hiervoor. .

Belangrijk: als je zwanger bent, neem dan geen supplementen die grote hoeveelheden vitamine A bevatten! Alleen (voedings-) supplementen die geschikt bevonden zijn om te gebruiken tijdens de zwangerschap zijn veilig (zie bijsluiter of etiket op het potje). Eet ook geen lever wat grote hoeveelheden vitamine A bevat, omdat teveel vitamine A schade kan geven aan de baby. Vitamine A kan overigens wel genomen worden als je borstvoeding geeft.

Als je borstvoeding geeft en osteomalacie met een laag gehalte vitamine D dan zal je baby vitaminedruppels moeten krijgen. Je melk zal niet genoeg vitamine D bevatten voor een groeiende baby (tenzij je behandeld wordt met zeer hoge doses vitamine D, wat meestal niet aangeraden wordt). Bespreek met je arts dus vitaminedruppels voor je kindje.

Zijn er bijwerkingen van behandeling?

Het is zeer ongebruikelijk om bijwerkingen te krijgen van vitamine D of calcium als ze in de juiste dosering ingenomen worden.

Doses van vitamine D of calcium die te hoog zijn kunnen de calciumwaarden in het bloed verhogen. Dit kan symptomen zoals dorst, veel plassen, verminderde eetlust, misselijkheid of overgeven, duizeligheid en hoofdpijn veroorzaken. Als je deze klachten hebt tijdens suppletietherapie, ga dan direct naar een dokter zodat je calciumwaarde gecontroleerd kan worden met bloedonderzoek.

Sommige richtlijnen adviseren dat mensen die hoge doses vitamine D nemen regelmatig hun calciumwaarden moeten laten onderzoeken gedurende de eerste paar weken van behandeling. In de praktijk wordt dat meestal niet gedaan tenzij er symptomen van een hoge calciumwaarde zijn zoals hierboven beschreven.

Zijn er complicaties van osteomalacie?

Osteomalacie veroorzaakt verzwakking van de botten, wat verbetert met behandeling. Maar tot het behandeld wordt, zijn de botten gevoeliger voor fracturen (botbreuken). Ernstige osteomalacie kan meerdere kleine fracturen verspreid in het lichaam veroorzaken – bijvoorbeeld in de heupen, dijen of ribben. Langdurige osteomalacie die laat wordt behandeld kan botmisvormingen veroorzaken zoals kyfose (een versterkte kromming van de wervelkolom) of verkromming van de botten van armen en (vooral) benen.

Osteomalacie veroorzaakt soms lage calciumwaarden in het bloed. Theoretisch kan een laag calciumgehalte leiden tot spierspasmen (krampen) of krampaanvallen – maar in de praktijk is het onwaarschijnlijk dat dit gebeurt.

Wat is de prognose voor osteomalacie?

Als het behandeld wordt, is de prognose erg goed. De meeste gevallen van osteomalacie herstellen met vitamine D-behandeling. Maar het kan een tijd duren (weken of maanden) voordat de botten herstellen. Dus,als je symptomen hebt zoals botpijn zal dit ook tijd nodig hebben om te verbeteren.

Met langdurige of onbehandelde osteomalacie kan het risico op het krijgen van osteoporose (verdunnen van de botten en fracturen op een oudere leeftijd) verhoogd zijn. Het is ook mogelijk dat het risico op het krijgen van andere ziekten verhoogd kan zijn. Dit is vanwege het feit dat aangenomen wordt dat vitamine D sommige aandoeningen helpt voorkomen zoals diabetes, hartziekten en kanker.

Hoe kan osteomalacie voorkomen worden?

Volwassenen:
Vitamine D supplementen worden aangeraden voor volwassenen die waarschijnlijk een tekort hebben aan vitamine D (zie ‘wie krijgt osteomalacie’ hierboven). Maar mensen met een hoog risico, zoals diegenen die geen zonlicht krijgen, en de ouderen, hebben waarschijnlijk meer nodig – dagelijks ongeveer 800 eenheden (20 microgram). Zwangere vrouwen kunnen ook suppletie geadviseerd krijgen.

Passende supplementen voor zwangere vrouwen zijn of een calcium/vitamine D tablet, of een multi-vitamine tablet die geschikt is voor gebruik bij de zwangerschap. Neem geen supplementen die grote hoeveelheden vitamine A bevatten ( zie de waarschuwing hierover bij het kopje ‘als je zwanger bent of borstvoeding geeft’ in de tekst hierboven).

Leefstijlveranderingen om osteomalacie te voorkomen
Vitamine D-tekort en osteomalacie kunnen ook voorkomen worden door leefstijlveranderingen (meer zonlicht te krijgen en het eetpatroon verbeteren). Maar, veel mensen vinden het moeilijk om hun leefstijl te veranderen, in welk geval dan supplementen worden geadviseerd.

Voedingsmiddelen die voldoende vitamine D bevatten zijn: lever, sommige vissoorten (vooral vette vis zoals haring, sardientjes, forel, zalm, tonijn en makreel), eigeel, en voedsel waaraan vitamine D is toegevoegd, zoals sommige margarines en ontbijtgranen. Eet geen lever als je zwanger bent (zie de waarschuwing hierover bij het kopje ‘als je zwanger bent of borstvoeding geeft’ in de tekst hierboven.)

Zonlicht: dagelijks van april tot september 15 minuten, met de handen, armen en gezicht onbedekt, niet achter glas, bedekt met kleren of ingesmeerd met zonnebrandcrème. Mensen met een donkere huid zullen meer zonlicht nodig hebben (we weten niet hoeveel meer overigens). Maar in de winter in koude klimaten is er niet genoeg zonlicht om het vitamine D-gehalte op peil te houden.

Enkele speciale omstandigheden
Mensen met bepaalde medische aandoeningen die hen vatbaar maken voor osteomalacie en vitamine D-tekort – zullen extra vitamine D nodig hebben. De dosis die nodig is zal afhangen van welke medische aandoening het is. Zie het kopje ‘wat veroorzaakt osteomalacia?’ hierboven voor een lijst van deze aandoeningen en bespreek met je arts of je suppletie nodig hebt.

Als je behandeld bent voor osteomalacie
Nadat osteomalacie behandeld is zal er preventie nodig zijn zodat het in de toekomst niet terugkomt. De meeste mensen die de diagnose osteomalacie hebben zullen op de lange termijn vitamine D-supplementen moeten nemen. In dagelijkse druppels of tabletten, of in de vorm van (sterkere) injecties maandelijks of halfjaarlijks. Het is verstandig om preventie met je dokter te bespreken.