Prostaatkanker

Wat is de prostaat?

De prostaat is een klier die alleen bij mannen aanwezig. Hij ligt net onder de blaas en is normaal gesproken zo groot als een kastanje. De urinebuis (plasbuis) gaat door het midden van de prostaat. De prostaat helpt om zaad te maken, maar het meeste zaad wordt gemaakt door het zaadblaasje (een andere dichtbij liggende klier). De prostaat wordt geleidelijk groter na de leeftijd van 50 jaar. Tegen de leeftijd van 70 jaar heeft ongeveer 80% van de mannen een grotere prostaat. Het komt bij oudere mannen regelmatig voor dat ze plasproblemen hebben die veroorzaakt worden door een goedaardige vergroting van de prostaat (zie aparte folder). Sommige mannen ontwikkelen ook prostaatkanker.

Wat is kanker?

Kanker is een ziekte van de lichaamscellen. Het lichaam bestaat uit miljoenen van die cellen. Er zijn heel veel verschillende soorten cellen en daardoor kunnen er ook heel veel verschillende soorten kanker ontstaan. Wat bij alle soorten kanker echter hetzelfde is, is dat de kankercellen zich abnormaal en ongecontroleerd vermeerderen.

Een kwaadaardige tumor is een zwelling (bult), bestaande uit weefsel dat is opgebouwd uit kankercellen, die maar voortgaan zich te vermenigvuldigen. Daardoor blijft de tumor doorgroeien. Kwaadaardige tumoren kunnen naastgelegen weefsels en organen aantasten en schade veroorzaken.

Kwaadaardige tumoren kunnen er ook toe leiden dat kanker zich door het lichaam verspreidt. Dat gebeurt als een paar cellen van de (primaire) tumor afbreken en via de bloedsomloop of de lymfeklieren in andere delen van het lichaam terechtkomen.
Die kleine groep cellen kan gaan groeien en een tweede tumor vormen (metastase of ‘dochtergezwel’). Vervolgens kunnen ook deze metastasen weer cellen verspreiden door het lichaam.

Sommige soorten kanker zijn ernstiger dan andere. Bepaalde soorten zijn ook relatief makkelijk te behandelen (vooral als ze vroeg ontdekt worden).

Kanker is dus lang niet altijd en niet bij iedereen hetzelfde. Daarom is het erg belangrijk om heel precies na te gaan om welk type het gaat, hoe het zich tot dan toe heeft ontwikkeld, hoe groot de tumor is en of er uitzaaiingen zijn. Daardoor is het mogelijk om een zo betrouwbaar mogelijke behandeling te bepalen, met uitzicht op een goed (‘genezend’) resultaat.

(Lees ook het artikel: ‘Kanker – Wat is kanker? En wat zijn tumoren? Voor een algemeen inzicht in kanker).

Wat is prostaatkanker?

Prostaatkanker is een kwaadaardige kanker die zich ontwikkelt vanuit cellen in de prostaat. Het is een van de meest voorkomende kankers. De meeste gevallen ontwikkelen zich bij mannen boven de 65 jaar.

Wat veroorzaakt prostaatkanker?

Een kwaadaardige tumor begint vanuit een abnormale cel. De precieze reden waarom een cel kwaadaardig wordt is onduidelijk. Er wordt gedacht dat er ‘iets’ is dat bepaalde genen in cellen beschadigt of verandert. Dit maakt de cel abnormaal en deze gaat zich ‘ongecontroleerd’ vermenigvuldigen. (Zie aparte folder ‘Wat veroorzaakt kanker’ voor meer details).

Alhoewel de precieze oorzaak onduidelijk is, vergroten bepaalde ‘risicofactoren’ de kans dat prostaatkanker zich kan ontwikkelen. Dit zijn:

  • Ouder worden. de meeste gevallen worden gediagnosticeerd bij oudere mannen.
  • Familiegeschiedenis en genetische factoren. Als je vader of broer prostaatkanker heeft gehad op een relatief jonge leeftijd (voordat ze 60 waren) dan heb je een verhoogd risico. Prostaatkanker komt vaker voor bij negroïde mannen dan bij blanke mannen. Komt het type borstkanker wat gerelateerd is aan een foutief gen bij je vrouwelijke familieleden voorkomt dan heb je ook een verhoogd risico op prostaatcarcinoom. Deze factoren wijzen naar een ‘foutief gen’ wat kan ontstaan bij sommige mannen, wat hun risico op het ontwikkelen van prostaatkanker vergroot. 
  • Dieet is een mogelijke risicofactor. Net als bij andere tumoren, kan een dieet met veel vet en weinig fruit en groente het risico verhogen. 
  • Blootstelling aan het metaal cadmium kan een risico zijn.

Wat zijn de symptomen van prostaatkanker?

Prostaatkanker groeit vaak langzaam. Er kunnen in het begin – soms wel jaren - geen symptomen zijn. Naarmate de tumor groeit, kan deze op de urinebuis drukken en deze ‘irriteren’, of een gedeeltelijke blokkade van de urinestroom veroorzaken. Symptomen kunnen zich dan ontwikkelen onder andere:

  • Zwakke straal. De urinestraal is zwakker, en het duurt langer voordat je je blaas kan legen.
  • Niet meteen kunnen plassen. Je kan even moeten wachten als je op het toilet bent voordat er urine uit komt.
  • Nadruppelen. Na de toiletgang kan er nog wat urine uit de plasbuis druppelen en zo je ondergoed bevlekken.
  • Toename in frequentie. Je kan meer moeten plassen dan normaal.
  • Urgentie. Je kan snel naar het toilet moeten. 
  • Slecht uitplassen. Je kan het gevoel hebben dat je blaas niet helemaal leeg is.

Noot: alle bovenstaande symptomen zijn veel voorkomend bij oudere mannen. De meeste mannen die de bovenstaande symptomen ontwikkelen hebben geen prostaatkanker maar hebben een goedaardige  vergroting van de prostaat. Krijg je er andere klachten bij raadpleeg dan een arts.

Andere symptomen zoals pijn aan de penis of bloed plassen kunnen ontstaan. (Deze ontstaan niet bij goedaardige prostaat vergroting).
Als de kanker naar andere delen van het lichaam uitzaait, kunnen zich verschillende andere symptomen ontwikkelen. De meest voorkomende plek waar de kanker naar uitzaait is naar een of meer botten, vooral het heupbot, wervels in de lage rug en naar de heupen. Aangetaste botten kunnen pijnlijk en gevoelig worden. Soms zijn de eerste symptomen die zich ontwikkelen bij prostaatcarcinoom die van secundaire tumoren in de botten.

Hoe wordt prostaatkanker gediagnosticeerd?

Eerste beoordeling
Is er verdenking op prostaatkanker dan volgt meestal:
Onderzoek van de prostaat. Dit gebeurt door met een gehandschoende vinger via de anus in het rectum de achterkant van de prostaat te voelen. Een normaal voelende prostaat sluit prostaatkanker echter niet uit. Een vergroot voelende klier, vooral als deze niet glad is, kan op prostaatkanker wijzen.
Een bloedonderzoek om de waarde van prostaat specifiek antigen (PSA) te meten. PSA is een stofje wat gemaakt wordt door normale en kwaadaardige prostaatcellen. Eigenlijk, hoe hoger de waarde van de PSA, hoe waarschijnlijker dat je kanker van de prostaat hebt. Een lichte tot matig verhoogde PSA kan ook bij andere aandoeningen ontstaan. (Is bevestigd dat je prostaatkanker hebt dan wordt de PSA-waarde ook gebruikt om de behandeling te monitoren. Als de behandeling werkt en de kankercellen gedood worden dan daalt de PSA waarde).

Biopsie – om de diagnose te bevestigen
Een biopsie is wanneer een klein stukje weefsel verwijderd wordt uit een deel van het lichaam. Dit weefsel wordt dan onderzocht onder een microscoop om te zoeken naar abnormale cellen.
Om de diagnose prostaatkanker te bevestigen wordt een kleine biopt van de prostaat genomen met een kleine naald. Dit wordt meestal gedaan met de hulp van een speciale echo. Het meetapparaatje van de echo heeft ongeveer de grootte en vorm van een vinger. De scanner wordt via de anus in het rectum gedaan om achter de prostaat te leggen. Zo wordt de exacte positie van de prostaat bepaald. Via het rectum prikt de arts met een fijne naald in de achterkant van de prostaat om zo een biopt te verkrijgen. Meestal worden meerdere biopten genomen van verschillende delen van de prostaat.
Een biopsie van de prostaat kan ongemakkelijk zijn, dus wordt er plaatselijke anesthesie (verdoving) gebruikt om de pijn zoveel mogelijk te verminderen.

Beoordelen van de ernst en uitbreiding van prostaatkanker
De ernst van de ziekte wordt voornamelijk gebaseerd op drie factoren – de graad van de kankercellen, het stadium van de kanker en de bloed PSA-waarde.

Graad van de kanker
De biopten worden bekeken onder de microscoop om de kankercellen te beoordelen. Door te kijken naar bepaalde kenmerken van de cellen kan de kanker ‘gegradeerd’ worden. Het gebruikelijk graderingssysteem wat gebruikt wordt is de Gleason Score.
Een Gleason score van 2,3 of 4 is een lage gradatie. De cellen lijken redelijk gelijk aan normale prostaatcellen. De kankercellen zijn ‘goed gedifferentieerd’. De kankercellen neigen langzaam te groeien en te vermenigvuldigen en zijn niet zo ‘agressief’.

  • Een Gleason score van 5,6 of7 is een matige gradatie.
  • Een Gleason score van 8,9 of 10 is een hoge gradatie.

De cellen lijken zeer abnormaal en zijn ‘slecht gedifferentieerd’. De kankercellen neigen zeer snel te groeien en te vermenigvuldigen en zijn ‘agressiever’.

Het stadium aanduiden
Als je bevestigde prostaatkanker hebt, kunnen vervolgonderzoeken gedaan worden om te beoordelen of het uitgezaaid is. Deze onderzoeken worden niet in alle gevallen geadviseerd. Het hangt af van factoren zoals je leeftijd en de gradering van de tumorcellen. Onderzoeken die gedaan kunnen worden zijn een botscan, een CT-scan, een MRI-scan, een buikecho of andere onderzoeken. (Er zijn aparte folders die deze onderzoeken in meer details beschrijven). Deze beoordeling wordt het ‘aanduiden van het stadium’ van de kanker genoemd. Het doel van het aanduiden van het stadium is om uit te vinden:

  • Hoe groot de tumor is gegroeid, en of deze door de wand van de prostaat is gegroeid en in de nabij liggende structuren zoals in de blaaswand.
  • Of de kanker uitgezaaid is naar de plaatselijke lymfeklieren.
  • Of de kanker uitgezaaid is naar andere delen van het lichaam (gemetastaseerd).

Zie aparte folder ‘Stagering en gradering van kanker’ voor verdere informatie.

De PSA-waarde
Algemeen geldt: hoe hoger de PSA-waarde in het bloed, hoe groter het aantal prostaatkankercellen. De PSA-waarde kan een goed beeld geven over hoe snel de kanker groeit in de prostaat of zich uitzaait naar andere delen van het lichaam.

Wat zijn de behandelopties bij prostaatkanker?

Behandelopties die overwogen kunnen worden zijn: oplettend wachten (geen actieve behandeling), chirurgie, radiotherapie (bestraling), hormoonbehandeling, en minder gebruikelijk, chemotherapie. Vaak wordt een combinatie van twee of meer van deze behandelingen gebruikt. De behandelingen die gebruikt worden hangen af van:

  • De kanker zelf – de grootte en stadium (of het zich uitgezaaid heeft), de gradering van de kankercellen, de PSA-waarde EN
  • De man met de kanker – je leeftijd, je algemene gezondheid, en persoonlijke voorkeuren voor behandeling.
  • Soms blijft de groei van de prostaatkanker alleen beperkt tot de prostaat, groeit langzaam en het kan onwaarschijnlijk zijn dat je levensverwachting is aangetast. Andere prostaattumoren zaaien makkelijker uit en kunnen ernstige ziekte veroorzaken en tot dood leiden tenzij het behandeld wordt. De risico’s en de mogelijke bijwerkingen van behandeling zijn een andere overweging.

Je moet vanzelfsprekend overleg hebben met de specialist hebben die jouw geval kent. Deze kan de voor- en nadelen, vermoedde slagingspercentage, mogelijke bijwerkingen en andere informatie geven over de mogelijke behandelopties voor jouw soort kanker. Bijvoorbeeld:

  • In sommige gevallen beoogt de behandeling de kanker te genezen. Meer in het bijzonder, des te vroeger het stadium van de kanker des te beter is de kans op genezing. (Dokters gebruiken wel eens het woord ‘remissie’ in plaats van ‘genezen’. Remissie betekent dat er geen bewijs meer van kanker is na de behandeling. Is er remissie dan kan je genezen zijn. Maar in sommige gevallen komt de kanker binnen een paar maanden of jaren terug. Dit is de reden waarom dokters soms liever niet het woord genezen gebruiken).
  • Behandeling kan beogen de kanker te controleren. Als genezing niet realistisch is, is het met behandeling vaak mogelijk om groei en uitzaaiing terug te dringen zodat het zich minder snel voortzet. Dit kan er voor zorgen dat je een tijd geen last hebt van symptomen.
  • Behandeling kan beogen de symptomen te verminderen. Zelfs als een genezing niet mogelijk is, kunnen behandelingen gebruikt worden om de grootte van de kanker te verkleinen zodat klachten als pijn minder worden. Als de kanker vergevorderd is kan je behandeling nodig hebben zoals voedingssuppletie, pijnstillers of andere technieken die helpen klachten te bestrijden.

Oplettend wachten
In sommige gevallen kan het het beste zijn om geen actieve behandeling te ondergaan maar om te kijken hoe de kanker zich ontwikkelt. Dit wordt ‘oplettend wachten’ genoemd. Verschillende factoren kunnen hierbij betrokken worden zoals het stadium van de kanker, je leeftijd, algemene gezondheid, het effect en mogelijke bijwerkingen als behandeling ingezet zou worden, etc. Oplettend wachten kan toepasselijker zijn voor mannen waar de kanker niet veel symptomen veroorzaakt, langzaam groeit, vooral bij oudere mannen. Met een oplettend wachten aanpak zul je regelmatige controles moeten hebben en de beslissing over behandeling kan op elk moment herzien worden.

Chirurgie
Het verwijderen van de prostaat kan genezend zijn als de kanker in een vroeg stadium is (alleen in de prostaat en niet uitgezaaid). Het is een grote operatie en wordt dus meestal eerder geadviseerd bij jonge mannen waarbij de algemene gezondheid goed is, vooral als de kanker gradering betekent dat de kanker waarschijnlijk zal uitzaaien  in de toekomst. Bijwerkingen zoals impotentie kunnen ontstaan na een operatie om de prostaat te verwijderen. Zelfs als de kanker vergevorderd is en een genezing niet mogelijk is, kan een operatie toch een rol spelen bij het verminderen van de symptomen. Bijvoorbeeld, kan een blokkade van de urinestroom afnemen door een operatie.

Radiotherapie
Radiotherapie (bestraling) is een behandeling die gebruik maakt van hoogenergetisch straling gericht op het kwaadaardige weefsel. Dit doodt kankercellen of stopt de vermenigvuldiging. (Zie aparte folder ‘Radiotherapie’ voor meer details).
Radiotherapie kan gebruikt worden als een alternatief voor operatie of kan gebruikt worden in combinatie met een operatie. Twee vormen radiotherapie worden gebruikt voor prostaatkanker, externe en interne. De vorm van voorkeur hangt af van verschillende factoren zoals de grootte, gradering, stadium van de kanker, etc. Sommige mensen krijgen beide vormen van bestraling.

Externe radiotherapie. Hierbij wordt de prostaat bestraald van buitenaf (stralingsapparaat). (Dit is de gebruikelijke soort van radiotherapie die gebruikt wordt voor vele soorten kanker).
Interne radiotherapie (brachytherapie). Deze behandeling houdt in dat er een klein radioactief implantaat in of naast de kwaadaardige tumor wordt geplaatst. Soms worden radioactieve ‘zaadjes’ in de prostaatklier geplaatst. De ‘zaadjes’ worden permanent op hun plaats gelaten, maar verliezen met de tijd hun radioactiviteit. Soms wordt een groter radioactief implantaat in de prostaat geplaatst voor korte tijd en daarna weer verwijderd.
Zelfs als de kanker vergevorderd is en een genezing niet mogelijk is, kan radiotherapie nog steeds een plaats hebben om symptomen te verminderen. Zo kan radiotherapie kan gebruikt worden om secundaire tumoren te laten krimpen die naar botten uitgezaaid zijn en pijn veroorzaken.

Hormoonbehandeling
Prostaatkankercellen hebben het mannelijke hormoon testosteron nodig om goed te groeien en zich te vermenigvuldigen. Testosteron wordt gemaakt in de testes en circuleert in de bloedbaan. Hormoonbehandelingen beogen dat je stopt met de aanmaak van testosteron of blokkade van het effect van testosteron op de prostaatkankercellen. Hormoonbehandelingen genezen prostaatkanker niet maar kunnen de groei van de kanker voor een aantal jaren sterk verminderen.
De hoeveelheid testosteron kan verminderd worden door middel van operatie of medicijnen.
Chirurgie. Dit houdt het verwijderen van de testes in (orchidectomie). Zonder testes maak je niet langer testosteron.
Medicijnen. Twee groepen van medicijnen zijn beschikbaar:

Medicijnen die werken op de hypofyse. Bijvoorbeeld: gosereline, leuproreline en triptoreline. (Je hypofyse maakt een hormoon wat in de bloedbaan circuleert om de testes te stimuleren om testosteron te maken. Deze medicijnen stoppen de werking van je hypofyse zodat hij dit stimulerende hormoon niet meer maakt).
Medicijnen die de actie van testosteron blokkeren (anti-androgene medicijnen). Bijvoorbeeld: glutamine, bicalutamide en cyproteron acetaat.

Hormoonbehandelingen kunnen bijwerkingen veroorzaken zoals erectiestoornissen (impotentie) en andere problemen. Hormoonbehandeling kan gebruikt worden in combinatie met chirurgie of radiotherapie. Het kan alleen gebruikt worden in gevallen waar de kanker verder gevorderd is.

Chemotherapie
Chemotherapie is een behandeling van kanker door het gebruiken van cytostatica, middelen die kankercellen doden, of ervoor zorgen dat ze stoppen met vermenigvuldigen. Zie de aparte folder genaamd ‘Chemotherapie’ voor meer details. Chemotherapie wordt niet zo vaak gebruikt als de bovenstaande behandelingen bij prostaatkanker.

Wat is de prognose?
Dit is zeer variabel. Sommige prostaatkankers groeien langzaam en tasten de levensverwachting niet aan. Aan de andere kant zijn sommige al uitgezaaid naar andere delen van het lichaam wanneer ze gediagnosticeerd worden en kunnen leiden tot dood. De reactie op behandeling is ook variabel. De specialist die jouw geval kent kan preciezere informatie geven over je prognose en wat de verwachtingen zijn over hoe goed jouw soort en stadium van kanker zal reageren op behandeling.

Algemeen onderzoek op prostaatkanker
Een algemeen onderzoek op prostaatkanker is controversieel. Een routine bloedonderzoek dat een hoge PSA-waarde laat zien kan beteken dat je prostaatkanker hebt. Maar er zijn andere oorzaken van een hoge PSA. Ook groeien veel prostaatkankers langzaam en veroorzaken geen problemen, vooral bij oudere mannen. Sommige deskundigen geloven dat als alle mannen getest zouden worden dat er veel mannen gevonden zullen worden met een verhoogde PSA-waarde. Veel mannen kunnen dan onnodig onderzocht en behandeld worden met alle mogelijke risico’s en bijwerkingen van dien. Simpel gezegd, geloven sommige mensen dat een algemene controle voor mannen meer slechts dan goeds brengt. We kennen een dergelijke screening op prostaatkanker in Nederland dan ook niet.
Wel kun je altijd een PSA-onderzoek laten doen. Bespreek dat met je huisarts. Er zijn andere folders in deze serie die de PSA-controletest in meer detail bespreken.