Reactieve artritis

Wat is reactieve artritis?

Artritis betekent ontsteking aan één of meer gewrichten. Reactieve artritis wordt veroorzaakt wanneer gewrichten ‘reageren’ op een ontsteking elders in het lichaam. De infectie die de reactieve artritis veroorzaakt bevindt zich meestal niet in het gewricht, maar in de regel in de darmen of urethra (urinebuis).

Wat is een gewricht

Een gewricht is waar twee botten samenkomen. Gewrichten maken bewegingen en flexibiliteit mogelijk op verschillende plaatsen in ons lichaam. De bewegingen worden veroorzaakt door spieren die aan pezen trekken die op hun beurt aan botten zijn bevestigd.

De uiteinden van botten zijn bedekt met kraakbeen. Tussen het kraakbeen van twee botten die samen een gewricht vormen bevindt zich een kleine hoeveelheid vocht genaamd synoviale vloeistof. Dit vocht fungeert als een soort ‘glijmiddel’ dat de gewrichten in staat stelt soepel te bewegen.

Dit vocht wordt aangemaakt door het synovium, het weefsel dat het gewricht bedekt. De buitenkant van het synovium wordt het gewrichtskapsel genoemd. Dit is taai, het geeft het gewricht stabiliteit en houdt de botten ‘bij elkaar’. Omliggende pezen en spieren geven de gewrichten ook stabiliteit en steun.

Hoe ontwikkelt zich reactieve artritis?

Het is niet duidelijke waarom ‘reactieve’ symptomen voorkomen in delen van het lichaam die niet geïnfecteerd zijn. Als je een infectie hebt, dan maakt je lichaam antistoffen aan  om de infectie (bacterie, virus, etc.) te bestrijden. De ‘strijd’ tussen het immuunsysteem en de infectie kan leiden tot de aanmaak van andere stoffen en ook tot ‘neerslag’ bijvoorbeeld van resten van dode bacteriën.

Eén theorie is dat die resten via de bloedbaan uiteindelijk in het synovium van gewrichten terecht kunnen komen, wat een ontsteking in het gewricht kan veroorzaken.

Infecties die reactieve artritis kunnen veroorzaken zijn o.a.:

  • Infectie van de urethra (of urethritis). Dit is de meest voorkomende oorzaak. Ongeveer 1 op de 100 mensen met urethritis krijgt ook reactieve artritis. De urethra is de buis waardoor urine uit de blaas naar buiten wordt afgevoerd. Sommige seksueel overdraagbare aandoeningen veroorzaken ook reactieve artritis, met name chlamydia. Symptomen van deze infectie zijn o.a.: afscheiding uit de urethra en pijn bij het plassen.
  • Darminfectie (of gastro-enteritis) is een andere veel voorkomende oorzaak. Verschillende bacteriën kunnen de darmen infecteren en overgeven en/of diarree veroorzaken, bijvoorbeeld shigella, salmonella, etc. Deze infecties worden vaak veroorzaakt door ‘voedselvergiftiging’. Ongeveer 1 op de 100 mensen met een darminfectie krijgt ook reactieve artritis. 
  • Infectie met chlamydia pneumoniae. Deze bacterie kan een infectie van de luchtwegen veroorzaken (wat leidt tot hoesten of een luchtweginfectie).  
  • Virusinfecties die een zere keel, hoesten of huiduitslag kunnen veroorzaken.
  • In 1 op de 10 gevallen kan er geen onderliggende infectie worden ontdekt.

Soms kunnen mensen met een HIV-infectie een reactieve artritis krijgen, waarschijnlijk omdat beide aandoeningen seksueel kunnen worden overgedragen en niet zozeer doordat de HIV-infectie de aanleiding is voor de reactieve artritis.

NB: de infectie die de aanleiding vormt bevindt zich niet in het gewricht zelf. Een infectie in het gewricht is anders en heet septische artritis.

Wie krijgt reactieve artritis?

Reactieve artritis komt niet veel voor. Het komt het meest voor bij mannen tussen 20 en 40 jaar, omdat zij de grootste kans lopen op urethritis als gevolg van een seksueel overdraagbare aandoening. Het kan echter iedereen op elke leeftijd treffen. We lopen allemaal risico op een darminfectie als gevolg van voedselvergiftiging die een reactieve artritis kan veroorzaken.

Er is ook een genetische connectie. Ongeveer 5-8% van de Westerse (blanke) bevolking draagt een gen genaamd HLA-B27 (ook wel HLA B27 antigeen genoemd) bij zich. Ongeveer drie op de vier mensen met reactieve artritis hebben dit gen. Men neemt daarom aan dat dit gen de kans dat je reactieve artritis krijgt groter maakt.

Wat zijn de symptomen van reactieve artritis?

De symptomen komen meestal 2-4 weken na de infectie op. Vaak is de veroorzakende infectie dan al weer verdwenen en het is dus mogelijk dat je die infectie al lang weer vergeten bent.

Gewrichtsymptomen
Deze symptomen komen meestal vrij snel opzetten, binnen een dag of wat. In sommige gevallen is de ontwikkeling ervan geleidelijker.

  • Eén of meer gewrichten kunnen getroffen worden.
  • De gewrichten in de benen, zoals de knieën, enkels en tenen worden het vaakst getroffen. Ontsteking van de gewrichten onderaan de wervelkolom komt ook vaak voor en veroorzaakt pijn in de onderrug en billen. Elk gewricht in het lichaam kan worden getroffen. 
  • Er kan sprake zijn van stijfheid voor de pijn komt opzetten. 
  • Gewrichten vlak onder de huid, zoals de knieën, kunnen flink opzetten. 
  • De ernst van de pijn en zwellingen kan variëren van licht tot ernstig. 
  • De pezen en banden bij sommige gewrichten kunnen ook ontstoken raken en met name de achillespees kan zeer pijnlijk worden. Als de banden in een vinger of teen ontstoken raken, dan kan de hele teen of vinger opzetten.

Andere symptomen
Naast de bovengenoemde symptomen, komen er in ongeveer de helft van alle gevallen één of meer andere symptomen voor. Deze symptomen kunnen tegelijkertijd met de gewrichtsymptomen voorkomen of er net na:

  • Urethritis (ontsteking van de urethra), kan afscheiding veroorzaken uit de penis bij mannen en de vagina bij vrouwen. Je kan ook pijn voelen tijdens het plassen. NB:
    • De aanleiding kan een infectie van de urethra zijn die urethritis veroorzaakt. In dat geval vindt de urethritis vóór de reactieve artritis en andere symptomen plaats. 
    • De ontsteking van de urethra kan ook een ‘reactie’ zijn op een darminfectie als onderdeel van het reactieve artritis ‘syndroom’. In dit geval worden er bacteriën, etc., aangetroffen in de urethra en kan de ontsteking zich ontwikkelen na, of tijdens, de gewrichtsymptomen. 
  • Conjunctivitis (bindvliesontsteking van het oog). Dit kan je ogen er rood doen uitzien. Het is echter niet pijnlijk, tast het zicht niet aan en is niet ernstig.
  • Uveitis (ontsteking dieper in het oog). Dit kan je ogen er rood doen uitzien, veroorzaakt pijn en tast je zicht aan, het is ernstiger dan conjunctivitis. 
  • Een schilferachtige huiduitslag op handen en voeten (keratoderma blennorhagica) komt in een klein aantal gevallen voor. 
  • Ontsteking en roodheid aan het eind van de penis (balanitis circinata) komt soms voor, maar is meestal niet ernstig of pijnlijk. 
  • Mondzweren, die meestal pijnloos zijn.
  • Veranderingen in je nagels, waaronder verdikkingen en brokkeligheid, zijn een zeldzaam symptoom. 
  • Je kan koorts hebben.
  • Je kan gewicht verliezen.
  • Je kan vermoeid zijn.
  • In een heel enkel geval kan er sprake zijn van hart- of nierproblemen.

Is onderzoek nodig?

Er is geen onderzoek dat de aanwezigheid van reactieve artritis kan bevestigen. De diagnose wordt gebaseerd op de typische symptomen die volgen op een infectie. Er kan echter een bloedonderzoek worden gedaan of een röntgenfoto worden gemaakt om andere oorzaken, zoals jicht of reumatoïde artritis uit te sluiten.

Ook:

  • Kan je gevraagd worden ontlasting voor onderzoek in te leveren als het vermoeden bestaat dat een darminfectie de oorzaak is. De infectie kan echter al weer zijn verdwenen tegen de tijd dat de reactieve artritis zich manifesteert.
  • Jij (en je seksuele partner) kunnen worden doorverwezen naar een speciale kliniek voor seksueel overdraagbare aandoeningen als het vermoeden bestaat dat urethritis als gevolg van een SOA de oorzaak is. Als je moet worden behandeld, dan moeten jij en je seksuele partner zich van seks onthouden tot de behandeling voltooid is.  
  • Andere onderzoeken naar andere infecties kunnen worden uitgevoerd.  
  • Je kan worden doorverwezen naar een oogspecialist als je arts vermoedt dat je uveitis hebt.

Wat is de behandeling van reactieve artritis?

Behandeling van de onderliggende infectie

  • Als de reactieve artritis door een infectie in de urethra wordt veroorzaakt, is het advies meestal een korte antibioticakuur.
  • Darminfecties lossen zichzelf in de regel op tegen de tijd dat de reactieve artritis zich ontwikkelt. Onderzoek kan echter uitwijzen of de bacterie nog steeds in je darmen aanwezig is, waarna behandeling kan worden aangeraden.

NB: behandeling van de onderliggende infectie heeft in de meeste gevallen geen invloed op de ontwikkeling van reactieve artritis. De reactieve artritis moet in de regel ‘uitzieken’, hoewel sommige studies uitwijzen dat een langdurige behandeling met antibiotica de duur van de reactieve artritis in sommige gevallen in kan korten, met name in het geval van een chlamydia-infectie. Het gebruik van langdurige behandeling met antibiotica om reactieve artritis te behandelen is in onderzoek.

Behandeling van de gewrichtsymptomen

  • Ontstekingsremmende pijnstillers verminderen pijn en stijfheid. Er zijn veel verschillende merken en je arts kan er in de regel één voorschrijven. Er is niet één ‘beste’ middel, en verschillende mensen hebben baat bij verschillende merken. Je kan dus tussendoor van merk wisselen. Zie onze folder over ‘Ontstekingsremmende pijnstillers’ voor meer informatie.
  • Sommige gewrichten raken erg opgezet. Het vocht kan worden verwijderd met een injectienaald, wat de pijn kan verminderen. 
  • Een injectie met corticosteroïden direct in het gewricht is een optie als het gewricht ernstig ontstoken is. Corticosteroïden zijn goed in het terugdringen van ontstekingen. Als de symptomen zeer ernstig zijn, kunnen corticosteroïden in tabletvorm worden geprobeerd. 
  • Het kan zijn dat je de getroffen gewrichten rust moet geven tot de symptomen weg zijn. Het is echter belangrijk om zo snel mogelijk weer in beweging te komen. 
  • Fysiotherapie helpt ervoor te zorgen dat de gewrichten blijven bewegen. Ook helpt fysiotherapie om de spieren rond het gewricht sterk te houden ook als je het gewricht zelf niet veel gebruikt/belast. 
  • Als de symptomen langer dan een paar maanden aanhouden, of als andere behandelingen niet effectief zijn, dan kunnen andere ontstekingsremmers en afweer onderdrukkende medicatie worden ingezet. Voorbeelden zijn: sulfasalazine en methotrexaat. Het doel hiervan is om de gevolgen voor de gewrichten te minimaliseren. Deze medicijnen hebben geen onmiddellijk effect op de pijn of ontsteking. Het duurt een paar weken voor ze hun werk doen. Ze kunnen echter helpen voorkomen dat gewrichten op lange termijn beschadigd raken.

Behandeling van andere symptomen

  • Conjunctivitis gaat meestal ook zonder behandeling weer weg.
  • Uveitis kan het gebruik van corticosteroïde oogdruppels nodig maken om de ontsteking in het oog te behandelen. 
  • Balanitus behoeft in de regel geen behandeling, maar in sommige gevallen kan een corticosteroïdencrème worden gebruikt. 
  • Paracetamol kan koortsverlagend werken.
  • Andere symptomen zijn zeldzaam en er kan speciale behandeling nodig zijn.

Wat is de prognose?

Aan het begin van de aandoening is het onmogelijk te zeggen hoe lang het gaat duren.

  • In sommige gevallen houden de symptomen slechts een paar weken aan.
  • In andere gevallen houden de symptomen 3-6 maanden aan, waarna ze verdwijnen zonder schade op de langer termijn te veroorzaken. Nadat de reactieve artritis is verdwenen kan het voorkomen dat je gewrichten nog een aantal maanden pijnlijk en stijf aanvoelen.
  • In ongeveer 1 op de 3 gevallen duurt de reactieve artritis langer dan zes maanden. Het kan zelfs jaren aanhouden. Als de reactieve artritis langer dan zes maanden aanhoudt, dan loop je de kans op beschadiging van je gewrichten, pijn en het ontwikkelen van beperkingen. In deze gevallen kan een afweer remmend medicijn worden ingezet.

Bij sommige mensen die volledig hersteld zijn komen de symptomen na maanden, of zelfs jaren weer terug. Dat kan een reactie op een nieuwe infectie zijn, of symptomen kunnen zonder duidelijke redenen opnieuw opkomen. Wees dus extra alert op seksueel overdraagbare aandoeningen en voedselvergiftiging.

Wat is het syndroom van Reiter?

Reiter was een Duitse arts die als eerste zag dat sommige mensen tegelijkertijd artritis, urethritis en conjunctivitis krijgen. Deze drie symptomen tegelijk staat sindsdien bekend als het syndroom van Reiter. We weten nu dat reactieve artritis vaak, maar niet altijd, deze drie symptomen heeft. En in sommige gevallen zijn er andere symptomen (zie boven). De naam syndroom van Reiter is echter blijven hangen en wordt in wisselende mate gebruikt :

  • Sommige mensen gebruiken deze term bij alle gevallen van reactieve artritis.
  • Sommige mensen gebruiken de term alleen als de drie soorten symptomen samen voorkomen. 
  • Sommige mensen gebruiken de term alleen voor reactieve artritis als gevolg van een seksueel overdraagbare aandoening.

Om verwarring te voorkómen is het waarschijnlijk beter om de algemene term reactieve artritis te gebruiken in al deze situaties.