Seksueel overdraagbare aandoeningen

Ook wel genoemd: 
SOA's

Wat is een SOA?

Een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) is een infectie, die kan worden doorgegeven van persoon tot persoon door middel van seksueel contact. Je kunt een SOA oplopen door vaginale seks, anale seks of orale seks. Er zijn verschillende soorten SOA’s.

Wat zijn de belangrijkste SOA’s?

De tien meest voorkomende SOA’s in Nederland zijn: genitale wratten, chlamydia, genitale herpes, gonorroe, HIV, hepatitis B, hepatitis C, schaamluizen, syfilis en trichomonas. Deze aandoeningen worden hieronder kort beschreven.

(Zie ook de aparte folders per infectie).

Genitale wratten
Genitale wratten zijn kleine bultjes die zich op en/of rond de geslachtsorganen en de anus ontwikkelen. Ze worden ook wel eenvoudigweg genitale wratten genoemd. Ze worden veroorzaakt door een virus, het humaan papillomavirus (HPV). De meeste mensen die besmet zijn met HPV ontwikkelen echter geen zichtbare wratten. Je kunt 'drager' van het virus zijn zonder dat te beseffen, en zo kun je het virus doorgeven aan anderen die vervolgens wratten ontwikkelen. Behandelopties omvatten de toepassing van chemische stoffen op de wratten of het bevriezen van de wratten om ze te vernietigen.

Chlamydia
Chlamydia wordt veroorzaakt door een bacterie (ziektekiem) genaamd Chlamydia trachomatis. Het is de meest voorkomende SOA in Nederland. Symptomen zijn onder meer een vaginale afscheiding bij vrouwen, en een afscheiding uit de penis bij mannen. Je kunt maandenlang of zelfs jarenlang besmet zijn met chlamydia, zonder te beseffen omdat het vaak geen symptomenveroorzaakt. Maar zelfs als je geen symptomen hebt, kun je de infectie toch doorgeven aan je seksuele partner(s) en – indien onbehandeld – kunnen zich complicaties ontwikkelen (zoals een bekkenontsteking of onvruchtbaarheid bij vrouwen). Een korte kuur met een antibioticum zorgt in de meeste gevallen dat de Chlamydia verdwijnt.

Genitale herpes
Genitale herpes wordt veroorzaakt door het herpes simplexvirus. Zodra je dit virus oploopt, blijft het de rest van je leven bij je, maar is niet actief en geeft het grootste deel van de tijd geen symptomen. In feite hebben veel mensen die zijn geïnfecteerd met dit virus nooit symptomen. Als symptomen zich voordoen, kunnen ze variëren van een lichte pijn tot veel pijnlijke blaren op de vulva of de penis en omgeving. Een eerste episode van symptomen kan 2-3 weken duren, maar kan ook korter zijn. Terugkerende episodes van de symptomen ontwikkelen zich in een aantal gevallen van tijd tot tijd, maar zijn meestal minder ernstig dan de eerste episode. (Het is vergelijkbaar met 'koortsblaasjes’ (vergelijkbaar met een koortslip) op de geslachtsorganen van tijd tot tijd. Antivirale medicatie kan helpen wanneer de symptomen zich ontwikkelen en de duur en ernst van de klachten beperken.

Gonorroe
Gonorroe wordt veroorzaakt door een bacterie genaamd Neisseria gonorrhoeae. Symptomen zijn onder meer een vaginale afscheiding bij vrouwen, en een afscheiding uit de penis bij mannen. Ook hier geldt dat sommige mensen die besmet zijn met gonorroe geen symptomen ontwikkelen. Maar zelfs als je geen symptomen hebt, kun je de infectie doorgeven en complicaties kunnen zich ontwikkelen als het onbehandeld blijft (zoals bekkenontsteking of onvruchtbaarheid bij vrouwen). Een antibioticakuur zorgt in de meeste gevallen voor verwdijnen van de infectie.

HIV
HIV (Human Immunodeficiency Virus) wordt meestal overgedragen door seksueel contact. HIV valt cellen van het immuunsysteem aan. Na verloop van tijd (meestal enkele jaren) 'verzwakt' het immuunsysteem, zodat je lichaam zich niet meer goed kan verdedigen tegen diverse bacteriën, virussen en andere ziektekiemen. Deze fase van de aandoeningen noemen we AIDS (Acquired (verworven) Immuno Deficiëntie Syndroom). Veel infecties en aandoeningen kunnen zich ontwikkelen als je aids hebt. Behandeling met anti-retrovirale geneesmiddelen kan de 'viral load' (hoeveelheid virus) van HIV verminderen en je immuunsysteem werkend houden. Echter de behandeling verwijdert het virus niet uit het lichaam. Daarom moet je je de rest van je leven laten controleren als je besmet bent met HIV, en heb je lange termijnbehandeling nodig.

Hepatitis B
Hepatitis B is een virus dat vooral de lever aanvalt. Het virus wordt hoofdzakelijk doorgegeven door seksueel contact, het delen van besmette naalden door drugsverslaafden, of van een besmette moeder op haar baby. Het hepatitis B-virus kan leiden tot een acute infectie, die al dan niet met symptomen gepaard gaat. Na een acute infectie ontwikkelen sommige mensen een hardnekkige (chronische) infectie: chronische hepatitis B. Veel mensen met chronische hepatitis B blijven in
goede conditie (vaak zonder symptomen), maar kunnen nog steeds het virus doorgeven aan anderen (omdat ze drager zijn). Sommige mensen ontwikkelen ernstige leverproblemen. Indien nodig, kan antivirale medicatie de ernst van de leverontsteking verminderen en leverbeschadiging voorkomen of verminderen.

Hepatitis C
Hepatitis C is ook een virus dat vooral de lever aanvalt. De meeste gevallen doen zich voor bij verslaafden die naalden delen of niet-schone naalden gebruiken, naalden die zijn besmet met sporen van geïnfecteerd bloed. Er is een klein risico dat een besmet persoon het virus kan doorgeven via seksueel contact. Bij sommige mensen verdwijnt de infectie vanzelf. Anderen met een persisterende (voortbestaande) infectie hebben geen symptomen, maar weer anderen krijgen wel symptomen. Na vele jaren van infectie ontwikkelen sommige mensen levercirrose (ernstige verlittekening van de lever) en sommigen ontwikkelen leverkanker. Behandeling is moeilijk en vaak langdurig en in ongeveer de helft van de gevallen succesvol (verdwijnen van het virus).

Schaamluis
Pediculosis pubis ofwel schaamluizen (vaak 'platjes' genoemd in de volksmond) zijn kleine insecten van ongeveer 1-2 mm lang (kleiner dan een luciferhoofd). Zij leggen eitjes waaruit na 7 dagen luizen komen. Schaamluizen hechten zich sterk aan het haar, en gaan er niet af met normale reiniging. Schaamluizen worden doorgegeven door middel van nauw lichamelijk contact, vooral seks. Het belangrijkste symptoom is jeuk, meestal in het schaamhaar gebied. Je kunt echter ook geen klachten hebben, maar wel de luizen doorgeven anderen. Behandeling met een lotion of crème verwijdert de luizen meestal.

Syfilis
Syfilis wordt veroorzaakt door een bacterie genaamd Treponema pallidum. Als het niet wordt behandeld, kan de verspreiding van de bacterie in de bloedbaan vanuit de genitale streek verschillende symptomen en problemen gedurende de jaren in diverse lichaamsdelen veroorzaken. Een korte kuur antibiotica doet de syfilisinfectie meestal verdwijnen.

Trichomonas
Trichomonas is een protozo, dat is een klein organisme vergelijkbaar met een bacterie. Het kan een infectie veroorzaken die normaal niet ernstig is, maar de symptomen kunnen onaangenaam worden. Symptomen zijn onder meer een vaginale afscheiding bij vrouwen, en een afscheiding uit de penis bij mannen. Sommige mensen die besmet zijn met trichomonas hebben geen symptomen, maar kunnen de infectie wel doorgeven aan anderen via seksueel contact. Een kuur antibiotica doet
trichomonas meestal verdwijnen.

Andere aandoeningen die soms gezien worden als SOA’s, maar het niet zijn!

Schurft
Schurft is een veel voorkomende huiduitslag die wordt veroorzaakt door een mijt (een klein insect). Het jeukt meestal erg. Je moet dicht huid-op-huid contact hebben met een besmet persoon om schurft op te lopen. In de meeste gevallen krijg je het door de handen vast te houden van een besmet persoon. De hand is de meest voorkomende plek waar schurft zich nestelt en wordt als eerste aangetast. Slapen in hetzelfde bed en seksueel contact zijn andere veel voorkomende manieren van het doorgeven van de mijt – daardoor komt het dat men soms denkt dat schurft een SOA is.

Molluscum contagiosum (waterwratten)
Dit is een huiduitslag die wordt veroorzaakt door een virus. Het wordt doorgegeven door huid-ophuid contact. De uitslag bestaat uit kleine knobbeltjes die parelwit of licht roze zijn. Elk knobbeltje ( 'molluscum') ziet eruit als een kleine wrat en is rond, stevig, en ongeveer 1-5 mm groot. Soms wordt het virus doorgegeven via nauwe contacten of door seks. Dus denkt men soms abusievelijk dat molluscum contagiosum een SOA is. Als het wordt doorgegeven tijdens de seks verschijnen de eerste mollusca meestal op de huid rond de penis of vagina.

Veel gevallen van molluscum contagiosum worden niet veroorzaakt door seksueel contact, maar simpelweg door aanraking met andere besmette mensen. Het is een veelvoorkomende aandoening die zowel bij volwassenen als kinderen voorkomt

Wat zijn uretritis, balanitis, adnexitis en vulvitis?
Deze termen beschrijven de plaats van een probleem, meer dan een specifieke oorzaak van het probleem.

Uretritis
Uretritis betekent ontsteking van de plasbuis. De plasbuis is de buis die de urine vervoert vanuit de blaas naar buiten. Als je uretritis hebt kun je een branderig gevoel hebben bij het plassen, en mannen kunnen afscheiding hebben uit het einde van de penis. Uretritis wordt meestal veroorzaakt door een seksueel overdraagbare aandoening, maar niet altijd. Het kan bijvoorbeeld worden veroorzaakt door chlamydia of gonorroe (zie hierboven), maar kan ook worden veroorzaakt door een verwonding, irritatie, te droge vagina en een aantal andere oorzaken.

Balanitis
Balanitis betekent ontsteking van de top van de penis. Balanitis wordt soms veroorzaakt door een SOA. Meestal echter wordt het veroorzaakt door niet-seksueel overdraagbare aandoeningen of door huidaandoeningen. Balanitis komt vaak voor bij jonge kinderen als gevolg van niet-seksueel overdraagbare aandoeningen.

Adnexitis 
Adnexitis is een infectie van de uterus (baarmoeder). Bacteriën die de infectie veroorzaken komen doorgaans in de baarmoeder vanuit de vagina of baarmoederhals. Een SOA is een veel voorkomende oorzaak van adnexitis. De meeste gevallen worden veroorzaakt door chlamydia of gonorroe. Soms is een adnexitis niet te wijten aan een SOA.

Symptomen van adnexitis zijn pijn in de onderbuik, koorts, abnormale vaginale bloedingen en een vaginale afscheiging. Mogelijke complicaties ervan zijn: onvruchtbaarheid, aanhoudende pijn en een verhoogde kans op een buitenbaarmoederlijke zwangerschap als je zwanger wordt.

Vulvitis
Dit betekent ontsteking van de vulva. (De vulva zijn de schaamlippen en de huid net buiten de vagina). Er zijn verschillende oorzaken van vulvitis waaronder enkele SOA’s.

Aandoeningen die geen SOA zijn
De genitaliën (vagina en vulva bij vrouwen, penis bij mannen) kunnen worden aangedaan door verschillende andere aandoeningen. Soms leiden andere aandoeningen tot verwarring en de veronderstelling dat ze seksueel overdraagbaar zijn. Dat is lang niet altijd het geval. De volgende aandoeningen zijn niet te wijten aan een seksueel overdraagbare aandoening:

  • Pruw. Dit is een infectie die veroorzaakt wordt door een gist genaamd Candida. Kleine aantallen Candida leven vaak op en rond de huid van het vaginale gebied. Deze zijn meestal ongevaarlijk. Wanneer de omstandigheden gunstig zijn voor Candida kan het zich vermenigvuldigen, de vagina binnendringen en symptomen veroorzaken als vaginale afscheiding.
  • Cystitis (blaasontsteking).
  • Bacteriële vaginosis. Dit is een veel voorkomende aandoening van de vagina. Het wordt veroorzaakt door de groei van verschillende bacteriën die normaal in de vagina leven. Het is de meest voorkomende oorzaak van vaginale afscheiding.

Wat zijn de symptomen van een SOA?

Symptomen van elke SOA kunnen variëren van lokale symptomen die de genitaliën (geslachtsorganen) betreffen, tot symptomen die van invloed zijn op verschillende andere delen van het lichaam. Het volgende overzicht is zeker geen lijst van alle mogelijke symptomen. Wel zijn het de meest voorkomende symptomen waar je op moet letten:

  • Vaginale afscheiding.
  • Abnormale vaginale bloedingen.
  • Afscheiding uit de penis.
  • Een pijnlijk stukje, zweer, huiduitslag, of knobbeltje dat voorkomt op de penis of rond de vagina, vulva of anus.
  • Pijn als je seks hebt (dyspareünie).
  • Pijn als je plast (hoewel de meest voorkomende reden hiervoor een urineweginfectie is en geen SOA).
  • Zwelling van de klieren in je lies.

Vergeet niet dat zich in geval van een SOA in veel gevallen ontwikkelen geen symptomen ontwikkelen. Je kunt echter wel de infectie doorgeven aan anderen, zelfs als je geen symptomen hebt. Daarom is het verstandig om je te laten controleren als je denkt dat je een SOA hebt.

Wat moet ik doen als ik vermoed dat ik een SOA heb?

Als je een symptoom hebt waarvan je denkt dat het te wijten is aan een SOA, of als je geen symptomen hebt maar bezorgd bent dat je een SOA hebt opgelopen, ga dan naar je huisarts of een SOA-poli.

Totdat je gecontroleerd bent en indien nodig behandeld bent moet je geen seks hebben. Dit is om te voorkomen dat de infectie doorgeeft.

Wat is een SOA-polikliniek?
Het is een speciale polikliniek waar je je kunt laten onderzoeken en behandelen indien je een SOA hebt, of bij bepaalde andere problemen met geslachtsdelen of urinewegsysteem onderzoek en behandeling kunnen doen. SOA-poli’s zijn vaak verbonden aan een ziekenhuis of een GGD. Op een SOA-poli werken artsen, speicalisten, en gespecialiseerde verpleegkundigen. De meeste SOA’s worden gediagnosticeerd en behandeld op een SOA-poli. Maar soms wordt een SOA door andere specialisten ontdekt, indien nodig word je dan door hen doorverwezen naar een SOA (poli-) kliniek.

Wat kan ik verwachten als ik naar de SOA-poli of GGD ga?

Registratie
Als je bij de kliniek komt, moet je je registreren. Je moet je naam, adres, geboortedatum, telefoonnummer en de naam van je huisarts opgeven. Deze informatie wordt vertrouwelijk behandeld. De kliniek zal thuis geen contact met jou of je dokter opnemen zonder jouw toestemming. Ook zal men je gegevens of medische dossier niet zonder jouw toestemming gebruiken of doorgeven.

Eerste onderzoek
Je wordt aanvankelijk gezien door een arts of verpleegkundige of seksuele gezondheidsadviseur. Er worden een aantal vragen aan je gesteld om de situatie te beoordelen en te bepalen welke onderzoeken je nodig hebt. Voorbeelden van vragen die je mogelijk voorgelegd worden zijn:

  • Welke symptomen en/of zorgen heb je?
  • Met hoeveel mensen heb je seks gehad in de laatste paar weken en waren ze mannelijk of vrouwelijk?
  • Welk type seks heb je gehad - vaginaal, oraal, anaal?
  • Heb je eerder een SOA gehad?
  • Hoe is je algemene gezondheid?
  • Heb je medicatie?
  • Ben je bekend met (een) allergie?

Aan vrouwen wordt vaak gevraagd wanneer je voor het laatst ongesteld was en of er een kans is dat je mogelijk zwanger bent, omdat dit van invloed kan zijn op de behandelopties.

Het onderzoek
Een arts zal je meestal onderzoeken. In principe kun je een voorkeur aangeven voor een mannelijke of vrouwelijke arts, maar dat is niet altijd mogelijk. Het onderzoek omvat een zorgvuldige inspectie van je geslachtsdelen op tekenen van afscheiding, roodheid, knobbeltjes of zweren. De arts kan ook in je liezen voelen om te controleren op vergrote of gevoelige lymfklieren. Indien nodig kan de arts ook een algemeen lichamelijk onderzoek doen om je algemene gezondheidstoestand na te gaan.

Onderzoeken
Afhankelijk van de bevindingen kan de arts een aantal onderzoeken adviseren en je toestemming vragen om die onderzoeken uit te voeren. Dit kan inhouden:

  • Een urine-onderzoek. Dit kan infecties van de urethra, zoals chlamydia opsporen. Voor dit onderzoek wordt je gevraagd om wat urine in een steriel potje te plassen.
  • Een uitstrijkje. Een uitstrijkje is een klein wattenballetje aan een dun stokje. Het kan op diverse plaatsen zachtjes gewreven worden om een monster van slijm, afscheiding of wat cellen te verkrijgen. Het materiaal kan onder een microscoop worden bekeken en naar het lab gestuurd om verder te onderzoeken.

Afhankelijk van wat wordt vermoed, kan een uitstrijkje genomen worden van: de ingang van de plasbuis, de vagina, de baarmoederhals, de keel, en de endeldarm. Voor vrouwen wordt een speculum (eendenbek) gebruikt om de baarmoederhals te zien en om te zorgen dat het uitstrijkje van de juiste plaats wordt genomen. Dit is een klein plastic of metalen apparaat dat zachtjes in de vagina wordt geduwd om de vagina open te houden, terwijl het uitstrijkje wordt genomen van de baarmoederhals. Uitstrijkjes worden gebruikt voor het opsporen van chlamydia, gonorroe, trichomonas en genitale herpes. Een uitstrijkje kan ook candida, bacteriële vaginosis en diverse andere bacteriën detecteren, welke geen seksueel overdraagbare aandoeningen zijn.

Bloedonderzoeken
Er kan veneus bloed worden afgenomen (uit een ader, bijvoorbeeld in de elleboogsplooi). Dit wordt vooral gedaan om te onderzoeken op syfilis, hepatitis B, hepatitis C of HIV. Opmerking: soms word geadviseerd om te wachten met een bloedonderzoek. Bijvoorbeeld na een eerste besmetting met HIV kan het enkele weken duren voor een bloedonderzoek positief is. Heb je de afgelopen dagen seks gehad met iemand die HIV-positief is, wordt geadviseerd om enkele weken te wachten met een bloedonderzoek op eventuele besmetting.

Diagnose
Soms kan de arts de diagnose SOA al stellen op grond van lichamelijk onderzoek. Vaker moet je wachten op de resultaten van laboratoriumonderzoek. Sommige onderzoeksresultaten kunnen snel beschikbaar zijn – al tijdens je eerste bezoek aan de poli. Andere onderzoeken duren een paar dagen eer de uitslag er is. Dan wordt een vervolgafspraak voor je gemaakt, om de onderzoeksresultaten en eventueel behandelbeleid met je te bespreken.

Advies over seksuele partners
Is een SOA bij jou vastgesteld, dan wordt je geadviseerd om dit aan alle huidige of recente seksuele partners te vertellen. Je bent niet verplicht om dit te doen of informatie aan andere mensen te geven. Maar het wordt wel dringend aanbevolen, zodat anderen weten dat ze wellicht ook besmet kunnen zijn en ze kunnen kiezen om zich ook te laten onderzoeken en indien nodig laten behandelen. Dit voorkomt dat de aandoening zich verder verspreid. Indien nodig kan de poli ook anoniem contact opnemen met mensen als je het niet zelf wilt vertellen.

Behandeling
De behandeling die je krijgt hangt af van het type SOA dat is gevonden. Een korte antibioticakuur kan in het algemeen een chlamydia, gonorroe, syfilis, of trichomonas genezen. Een crème of lotion kan schaamluizen en schurft genezen. Topische behandelingen (locale aplicatie) kan genitale wratten verwijderen. Behandelingen voor genitale herpes, hepatitis B, hepatitis C en HIV zijn uitgebreider en meer complex. Er wordt alle tijd voor je genomen om advies te krijgen over de diverse behandelopties en je kunt alle vragen stellen die je hebt. Zie ook onze aparte folders over de diverse aandoeningen, daarin vind je ook de verschillende behandelopties beschreven.

Als je antibiotica krijgt voorgeschreven, is het belangrijk om het volledige kuur (meestal tabletten) af te maken, anders kan de infectie niet volledig worden aangepakt. Als je last van bijwerkingen hebt, vraag dan om advies bij poli of je huisarts. Stop de medicatie niet zomaar, en zeker niet zonder advies. Bij sommige infecties moet je ná behandeling nog eens terugkomen om te laten controleren of de behandeling volledig effect heeft gehad en de infectie over is. De poli adviseert je ook hoe lang je geen seks moet hebben. Afhankelijk van de infectie, kan dit advies gelden gedurende de behandeling, maar soms moet je ‘wachten’ tot je een controleonderzoek gehad hebt. Dit advies wordt gegeven om de kans op het doorgeven van een infectie aan anderen zo minimaal mogelijk te maken.

Adviezen die je kunt krijgen
In de kliniek, poli of GGD kan men:

  • Je meer vertellen over een SOA en hoe je het in de toekomst kan voorkomen. Bijvoorbeeld het risico op infectie stijgt naarmate je meer wisselende partners hebt. Het gebruik van een condoom tijdens de seks helpt SOA’s te voorkomen.
  • Je tips geven over hoe om te gaan met alle huidige symptomen.
  • Je gratis condooms bieden die SOA’s kunnen helpen voorkomen.
  • Advies geven over wat je je seksuele partner of eerdere (recente) partners moet vertellen.
  • Je helpen contact op te nemen met eerdere seksuele partners die moeten worden onderzocht of behandeld

Andere diensten
In aanvulling op de diagnose en behandeling van SOA kan een SOA-poli of GGD ook meestal:

  • een zwangerschapstest doen.
  • advies geven als je zwanger bent en niet weet wat je moet doen.
  • advies geven over het besluit om een HIV-test te doen.
  • advies geven over anticonceptie.
  • nood-anticonceptie geven.
  • een uitstrijkje van de baarmoederhals maken.
  • diagnose en behandeling geven voor bepaalde andere aandoeningen aan de geslachtsorganen die niet seksueel overdraagbaar zijn. Bijvoorbeeld een urineweginfectie, candidiasis en sommige huidaandoeningen in het genitale gebied.