Teelbalkanker

Ook wel genoemd: 
Testiskanker

Wat zijn de teelballen?

De teelballen (testis of testikels) hangen naar beneden achter de penis en produceren sperma. Het is normaal voor de ene teelbal om iets groter te zijn dan de ander, en dat een lager hangt dan de ander. De teelballen zelf voelen zacht, zachte ballen in een zakachtig scrotum. Aan de bovenkant en de achterkant van elke teelbal zit een epididymis (bijbal, deze slaat sperma op). Dit voelt als een zacht gezwel wat vastzit aan de teelbal, en kan gevoelig zijn als er op drukt.

Uit de epididymis komt het vas deferens. Je kan elk vas deferens aan elke kant van de achterkant en bovenkant van het scrotum voelen. Ze voelen als zachte, nauwe buisjes die door de liezen gaan. (Het vas deferens vervoert het sperma naar de penis).

Wat is kanker?

Kanker is een ziekte van de lichaamscellen. Het lichaam bestaat uit miljoenen van die cellen. Er zijn heel veel verschillende soorten cellen en daardoor kunnen er ook heel veel verschillende soorten kanker ontstaan. Wat bij alle soorten kanker echter hetzelfde is, is dat de kankercellen zich abnormaal en ongecontroleerd vermeerderen.

Een kwaadaardige tumor is een zwelling (bult), bestaande uit weefsel dat is opgebouwd uit kankercellen, die maar voortgaan zich te vermenigvuldigen. Daardoor blijft de tumor doorgroeien. Kwaadaardige tumoren kunnen naastgelegen weefsels en organen aantasten en schade veroorzaken.

Kwaadaardige tumoren kunnen er ook toe leiden dat kanker zich door het lichaam verspreidt. Dat gebeurt als een paar cellen van de (primaire) tumor afbreken en via de bloedsomloop of de lymfeklieren in andere delen van het lichaam terechtkomen.

Die kleine groep cellen kan gaan groeien en een tweede tumor vormen (metastase of ‘dochtergezwel’). Vervolgens kunnen ook deze metastasen weer cellen verspreiden door het lichaam. Sommige soorten kanker zijn ernstiger dan andere. Bepaalde soorten zijn ook relatief makkelijk te behandelen (vooral als ze vroeg ontdekt worden).

Kanker is dus lang niet altijd en niet bij iedereen hetzelfde. Daarom is het erg belangrijk om heel precies na te gaan om welk type het gaat, hoe het zich tot dan toe heeft ontwikkeld, hoe groot de tumor is en of er uitzaaiingen zijn. Daardoor is het mogelijk om een zo betrouwbaar mogelijke behandeling te bepalen, met uitzicht op een goed (‘genezend’) resultaat.

(Lees ook het artikel: ‘Kanker – Wat is kanker? En wat zijn tumoren? Voor een algemeen inzicht in kanker).

Wat is teelbalkanker?

Teelbalkanker is een ‘kiemcelkanker’ omdat de cellen die kwaadaardig worden de cellen zijn die sperma maken. Rond de helft van alle gevallen ontstaat bij mannen onder de 40 jaar maar teelbalkanker ontstaat zelden voor de puberteit. Het is de meest voorkomende kanker bij mannen tussen de 15-40 jaar. In Nederland ontstaan per jaar gemiddeld 400 nieuwe gevallen. Teelbalkanker is verdeeld in twee hoofdtypen (afhankelijk van het exacte type cel dat de kanker veroorzaakt):

  • Seminoom wat in ongeveer de helft van de gevallen ontstaat. Ze ontstaan meestal bij mannen tussen 25 en 55 jaar.
  • Non-seminoom. Dit is de rest en dit zijn meestal teratomen, maar kunnen ook andere zeldzame typen zijn.
  • Teratoom treft meestal mannen tussen de 15 en 35 jaar.

Over het algemeen veroorzaken alle typen van teelbalkanker vergelijkbare symptomen en worden bijna hetzelfde behandeld.

Wat veroorzaakt teelbalkanker?

Een kwaadaardige tumor begint bij één abnormale cel. De precieze reden waarom een cel kwaadaardig wordt is onduidelijk. Er wordt gedacht dat ‘iets’ bepaalde genen in cellen beschadigt of verandert. Dit maakt de cel abnormaal en zorgt ervoor dat de cel ‘ongecontroleerd’gaat vermenigvuldigen. (Zie aparte folder genaamd ‘Kanker – wat veroorzaak kanker’ voor meer details).

In veel gevallen ontwikkelt teelbalkanker zich zonder duidelijke reden. Maar,bepaalde ‘risicofactoren’ kunnen de kans erop verhogen. Dit zijn:

  • Geografie. Het hoogste aantal mensen met teelbalkanker zijn blanke mannen in noord Europa. Dus enige genetische en omgevingsfactoren kunnen betrokken zijn.
  • Familiegeschiedenis. Broers van getroffen mannen hebben een verhoogd risico.
  • Niet ingedaalde testikels. De testikels ontwikkelen zich in de onderbuik en dalen meestal in in het scrotum voor de geboorte. Sommige baby’s worden geboren met een of beide teelballen nog niet ingedaald in het scrotum. Dit kan worden opgelost met een kleine operatie. Er is een sterk verhoogd risico op kanker bij mannen die niet ingedaalde testes niet operatief hebben laten ‘indalen’. En een licht verhoogd risico op maligniteit bij mannen die niet ingedaalde testes in hun jeugd operatief op hun plaats hebben laten leggen. 
  • HIV/AIDS. Mannen die HIV of AIDS hebben, hebben een verhoogd risico.
  • Een vasectomie (sterilisatie) verhoogt het risico op teelbalkanker niet. (Een aantal jaren geleden leek er verband tussen vasectomie en kanker, maar onderzoek heeft dat verband uitgesloten).

Wat zijn de symptomen van teelbalkanker?

Knobbel op een teelbal
In de meeste gevallen is het eerste symptoom dat opgemerkt wordt een knobbel die zich ontwikkelt op een teelbal. De knobbel is meestal pijnloos. (Noot: de meeste zwellingen en knobbels in het scrotum zijn niet het gevolg van kanker. Er zijn verschillende andere oorzaken. Desalniettemin moet je het altijd naar een dokter gaan als je een zwelling of knobbel in een van je teelballen hebt. Het moet zo snel mogelijk onderzocht worden).

Andere symptomen
Soms is er een algemene zwelling of ongemak in een van de teelballen. Als de kanker niet wordt behandeld en zich uitzaait naar andere delen van het lichaam kunnen zich verschillende andere symptomen ontwikkelen. Dit kan gevoeligheid van de borsten zijn, rugpijn of kortademigheid.

Hoe wordt teelbalkanker gediagnosticeerd en behandeld?

Om de diagnose te bevestigen
Je dokter zal je teelballen onderzoeken en je naar een specialist doorverwijzen als hij vermoed dat de knobbel een tumor is. Een specialist zal je nog een keer onderzoeken en kan je adviseren:

  • Een echo. Dit is een simpel pijnloos onderzoek dat geluidsgolven gebruikt om de teelballen te scannen. (Zie aparte folder genaamd ‘Echo’ voor meer details). Dit onderzoek kan aantonen of de knobbel een solide massa is (waarschijnlijk een tumor) of een goedaardige cyste (een knobbel gevuld met vloeistof wat vaak voorkomt in de teelballen).
  • Bloedonderzoek. Teelbalkankers produceren stoffen (‘markers’) die in het bloed kunnen worden aangetoond. Zijn dergelijke markers aanwezig dan bevestigt dat de diagnose teelbalkanker. Maar je kan ook teelbalkanker hebben zonder deze stofjes in het bloed te ontdekken. Dus een negatieve test sluit de kanker niet uit.
  • Op basis van het lichamelijk onderzoek, en de bovenstaande testen, kan een specialist uitsluiten of je kanker hebt of  dat er een andere oorzaak is voor de zwelling. Als kanker wordt gediagnosticeerd dan wordt operatie geadviseerd om de getroffen testis te verwijderen. De zaadbal die verwijderd is wordt onder een microscoop onderzocht om de maligniteit (kanker) te bevestigen.

Noot: als je een teelbal laat verwijderen beïnvloedt dit in principe je seksleven niet. Je kunt nog steeds normale erecties hebben, sperma en hormonen met de andere teelbal aanmaken en dus nog steeds vader van kinderen worden. Maar als je chemotherapie of radiotherapie (zie onder) krijgt kan dat wel je vruchtbaarheid aantasten. Vele mannen ondervinden dat hun vruchtbaarheid terugkomt ongeveer een jaar nadat ze chemotherapie of radiotherapiebehandeling hebben gehad.

Beoordelen van de grootte en eventuele uitzaaiingen
Als bevestigd wordt dat je teelbalkanker hebt worden er meestal verdere onderzoeken geadviseerd om te beoordelen of de kanker uitgezaaid is. Met deze onderzoeken wordt het stadium van de kanker beoordeeld. Dat is van belang om te weten:

  • Of de kanker uitgezaaid is naar de plaatselijke lymfeklieren.
  • Of de kanker uitgezaaid is naar andere delen van het lichaam (metastasen).
  • Ook is het stadium van belang voor de arts om beter te kunnen adviseren over de behandeling. Het geeft ook een redelijke indicatie van de prognose. Zie aparte folder genaamd ‘Stagering en gradering van kanker’voor details.

Onderzoeken om het stadium van de kanker te bepalen zijn onder andere: een CT-scan, een MRI-scan, een thoraxfoto (foto van de borstholte) of ander onderzoek. (Zie de aparte folders die deze onderzoeken in detail beschrijven).

Een ander nuttig onderzoek is het bloedonderzoek als boven beschreven. Was het bloedonderzoek vóór operatie positief (markers aanwezig), dan kan het onderzoek ná de operatie nogmaals herhaald worden. Is het bloedonderzoek dan negatief dan betekent dit waarschijnlijk dat de kanker alleen in de teelbal zat. Als het onderzoek positief blijft dan betekent het dat sommige kankercellen zich hebben uitgezaaid.

De tumormarkers die meestal bepaald worden zijn alpha-fetoproteïne (AFP), bèta humaan choriogonadotrofine (BHCG), lactaat dehydrogenase (LDH) en placenta alkalische fosfatase  (PAF).

Wat is de behandeling bij teelbalkanker?

Behandelmethoden die overwogen kunnen worden zijn chirurgie, chemotherapie en radiotherapie. De behandeling die geadviseerd wordt per geval hangt af van verschillende factoren zoals het stadium van de kanker, het type kanker (seminoom of non-seminoom) en je algemene gezondheid.

Chirurgie
Vrijwel altijd wordt operatie geadviseerd om de getroffen teelbal te verwijderen. Dit kan alleen genezend zijn als de kanker in een vroeg stadium is en niet uitgezaaid is. (Radiotherapie kan ook geadviseerd worden bij een seminoom, zelfs in een vroeg stadium.).

Verdere operaties kunnen ook voor sommige mannen na radiotherapie of chemotherapie nodig zijn, om nog aanwezige kankercellen in de lymfeklieren in de buik of borstholte te verwijderen.

Chemotherapie
Chemotherapie maakt gebruik van cytostatica, middelen die kankercellen doden, of ervoor zorgen dat ze stoppen zich te vermenigvuldigen. Zie aparte folder ‘Chemotherapie’ voor meer details. 

Chemotherapie wordt vaak gegeven na een operatie, zelfs als de kanker niet uitgezaaid is.

Radiotherapie

Radiotherapie (bestraling) is een behandeling die gebruik maakt van hoog-energetische bestratling gericht op het kwaadaardige weefsel. Dit doodt kankercellen of stopt het vermenigvuldigen van kankercellen. (Zie aparte folder ‘Radiotherapie’ voor meer details).

Radiotherapie wordt soms gegeven aan mannen met seminoom om te voorkomen dat de kanker terugkomt na een operatie of om kankercellen te doden die zich hebben uitgezaaid naar de lymfeklieren aan de achterkant van de buik.

Wanneer chemotherapie of radiotherapie gebruikt wordt als toevoeging aan de operatie staat dit bekend als ‘adjuvante chemotherapie’ of ‘adjuvante radiotherapie’.

Begeleiding na behandeling
Je zult een aantal jaren nacontroles krijgen om het succes van de behandeling te controleren en om na te gaan of de kanker niet terug gekomen is. Dit kunnen regelmatige bloedonderzoeken zijn op tumormarkers. Of een regelmatige thoraxfoto of andere scans om te bezien of je vrij van tumor blijft.

Wat is de prognose?

De prognose is meestal zeer goed. Behandeling van teelbalkanker is meestal zeer succesvol. Gedurende de afgelopen 40 jaar is teelbalkanker in 95% van de gevallen te genezen geworden. 
als je teelbalkanker is gediagnosticeerd en behandeld in een vroeg stadium, kan je verwachten dat je geneest. De meeste teelbalkankers worden in een vroeg stadium gediagnosticeerd.

Zelfs als de kanker uitgezaaid is naar andere delen van het lichaam is er nog steeds een goede kans op genezing. Voor teelbalkanker die uitgezaaid is naar andere delen van het lichaam is de kans op genezing veel hoger dan bij uitzaaiinge van andere tumoren. Dit is omdat de kwaadaardige cellen bij teelbalkanker vaak goed reageren op chemotherapie.

De behandeling van kanker is een zich ontwikkelend gebied binnen de geneeskunde. Nieuwe behandelingen worden ontwikkeld en de informatie over de prognose zoals hierboven beschreven is zeer algemeen. Je moet met je specialist overleggen wat in jouw specifieke geval je prognose is. 

Vroeg ontdekken van teelbalkanker

Jonge mannen en tienerjongens moeten weten hoe hun teelballen normaal aanvoelen. Meld alle veranderingen of knobbeltjes of zwellingen aan je dokter. (Zie de aparte folder genaamd ‘Teelballen – leer de jouwe kennen’ voor meer details).