Ziekte van Addison

Wat is de ziekte van Addison?

Bij de ziekte van Addison maken de bijnieren niet voldoende corticosteroïden (bijnierschorshormonen) aan. De ziekte is genoemd naar Dr. Addison, die hem voor het eerst beschreef in 1855. Het is een zeldzaam voorkomende ziekte. Ongeveer 8 op de 1 miljoen mensen krijgen er mee te maken. Meestal in de leeftijd tussen 20 en 50 jaar, maar de ziekte van Addison kan op elke leeftijd optreden.

Wat zijn bijnieren en wat doen ze?

Je hebt 2 bijnieren. Ze liggen net boven de nieren. Elke bijnier heeft een buitenste deel (cortex – of ‘de schors’) en een binnenste deel (medulla – of ‘het merg’). In de bijnieren worden diverse hormonen aangemaakt, die onmisbaar zijn voor het goed functioneren van het lichaam. Een hormoon is een chemische substantie die in een bepaald deel van het lichaam wordt aangemaakt, maar dat via de bloedsomloop in de rest van het lichaam terecht komt en allerlei lichaamsdelen en lichaamsprocessen kan beïnvloeden.

In ‘de schors’ worden cortisol en aldosteron aangemaakt. De hoeveelheid cortisol die wordt aangemaakt, wordt bepaald door een ander hormoon, genoemd de adreno-corticotroop hormoon (ACTH). ACTH wordt aangemaakt in de hypofyse (een kleine klier, die zich net onder de hersenen bevindt). ACTH komt in de bloedsomloop en wordt naar de bijnieren vervoerd. Daar stimuleert het de bijnieren om cortisol te maken.

  • Cortisol is een voor het leven onmisbaar hormoon. Het zorgt onder meer voor:
    • Een goede bloeddruk
    • Een juiste werking van het immuunsysteem
    • Een juiste suikerstofwisseling, waardoor de werking van insuline in het lichaam goed functioneert
    • Verweer tegen stress, antistresserend
  • Aldosteron zorgt voor een juiste verhouding van zouten in het bloed en houdt de bloeddruk onder controle

In ‘het merg’ worden de hormonen adrenaline en norandrenaline aangemaakt. Ze werken op diverse manieren in het lichaam.

Wat zijn de oorzaken van de ziekte van Addison?

Auto-immuun ziekte
In 70 tot 90% van de is de ziekte van Addison een auto-immuun ziekte. Normaal gesproken, maakt het immuunsysteem van het lichaam antistoffen aan, die het lichaam beschermen tegen bacteriën, virussen en andere 'aanvallers’. Bij een auto-immuun ziekte maakt het immuunsysteem óók antistoffen aan, maar die richten zich tegen delen van het lichaam zelf! Bij de auto-immuun ziekte van Addison, worden antistoffen aangemaakt, die de cellen in de bijnierschors aanvallen. Met name de cellen die cortisol en aldosteron maken worden vernietigd. De medulla (‘het merg’) wordt niet aangetast, zodat nog wel steeds adrenaline en noradrenaline wordt gemaakt. Het is niet bekend waarom de auto-immuniteit optreedt.

Tuberculose (TBC)
TBC is meestal een infectie van de longen. Soms kan de infectie zich verspreiden door het lichaam en daarbij de bijnieren vernietigen.

Andere, zeldzame oorzaken:

  • Bepaalde infecties die de bijnieren aantasten.
  • Kankercellen kunnen zich vanuit andere delen van het lichaam verspreiden en in de bijnieren terecht komen.
  • Bepaalde, zeldzame erfelijke omstandigheden.

‘Bijkomende’ oorzaken van een laag cortisol niveau
Zoals gezegd, is de hoeveelheid cortisol die in de bijnieren wordt gemaakt  afhankelijk van een ander hormoon, namelijk ACTH. Dit wordt in de hypofyse gemaakt. Als je een laag ACTH-niveau hebt, maken je bijnieren ook te weinig cortisol. Strikt genomen komt dit dus niet door de bijnieren en wordt het ook niet als de ziekte van Addison beschouwd. Het vertoont echter wel dezelfde bijverschijnselen en wordt ook wel ‘secundair hypoadrenocorticisme’ oftewel verminderde werking van de bijnierschors door te laag niveau ACTH genoemd.

Oorzaken van een laag ACTH-niveau kunnen zijn:

  • Aandoeningen, zoals een tumor, aan de hypofyse, waardoor deze minder ACTH en andere hormonen produceert.
  • Langdurig gebruik van corticosteroïden zoals prednison. Corticosteroïden lijken erg op cortisol. Soms worden ze voorgeschreven om ziektes als gewrichtsontstekingen (artritis) en kanker te behandelen. Als je een aantal weken of langer corticosteroïden inneemt, dan stopt je lichaam op een gegeven moment met de aanmaak van ACTH en cortisol. De reden daarvoor is, dat het medicijn de rol van cortisol overneemt. Stop je plotseling met het innemen van de corticosteroïden dan kan het nog een hele tijd duren voordat de hypofyse en de bijnieren weer normaal ACTH en cortisol aanmaken. Op dat moment krijgt je lichaam dus een tijdlang geen cortisol of het vervangende medicijn. Het gevaar bestaat dan dat je heel snel verschijnselen opbouwt, die kenmerkend zijn voor de ziekte van Addison (zie hieronder).